آبتاب: دیابت یا بیماری قند، یک اختلال مزمن متابولیک است که در آن سطح قند خون به دلیل مشکل در تولید یا عملکرد انسولین، بیش از حد طبیعی میشود.
انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده (پانکراس) ساخته میشود و وظیفه دارد قند (گلوکز) را از خون وارد سلولها کند تا به عنوان سوخت مصرف شود.
در دیابت، این فرآیند مختل میشود: یا لوزالمعده انسولین کافی نمیسازد، یا سلولهای بدن به انسولین موجود پاسخ نمیدهند (مقاومت به انسولین).
نتیجه نهایی، افزایش قند خون است که اگر کنترل نشود، به تدریج به عروق خونی، اعصاب، کلیهها، چشمها و قلب آسیب میزند.
بر اساس آمار فدراسیون بینالمللی دیابت، حدود ۵۳۷ میلیون بزرگسال در جهان به دیابت مبتلا هستند و این رقم تا سال ۲۰۴۵ به ۷۸۳ میلیون خواهد رسید.
در ایران نیز بیش از ۷ میلیون نفر دیابت دارند و تقریباً به همین تعداد نیز در مرحله پیشدیابت هستند و از بیماری خود بیخبرند.
دیابت سه نوع اصلی دارد: دیابت نوع ۱ که عمدتاً در کودکان و نوجوانان رخ میدهد و در آن سیستم ایمنی سلولهای سازنده انسولین را از بین میبرد (حدود ۵-۱۰٪ موارد).
دیابت نوع ۲ که شایعترین نوع است (بیش از ۹۰٪ موارد) و معمولاً در بزرگسالان و به دنبال چاقی و کم تحرکی ایجاد میشود، هرچند امروزه در کودکان نیز دیده میشود. و دیابت بارداری که در دوران حاملگی بروز میکند و معمولاً پس از زایمان برطرف میشود، اما خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را در آینده برای مادر افزایش میدهد.
علائم هشداردهنده دیابت علائم کلاسیک دیابت شامل تکرر ادرار (به ویژه شبها)، تشنگی بیش از حد و غیرقابل سیر شدن، گرسنگی مفرط، کاهش وزن بیدلیل (در نوع ۱ بسیار بارز است)، خستگی و ضعف مداوم، تاری دید، دیر خوب شدن زخمها و کبودیها، عفونتهای مکرر (به خصوص عفونت قارچی پوست و لثه)، و گزگز یا بیحسی دست و پاهاست.
در دیابت نوع ۲، این علائم معمولاً خفیف و تدریجی هستند و بسیاری از افراد سالها بدون علامت زندگی میکنند تا زمانی که عوارضی مانند اختلال بینایی یا مشکلات کلیوی پیدا کنند.
به همین دلیل، غربالگری منظم قند خون برای افراد بالای ۳۵ سال و کسانی که عوامل خطر دارند، حیاتی است.
عوامل خطر دیابت نوع ۲ مهمترین عوامل خطر عبارتند از: اضافه وزن و چاقی به ویژه چاقی شکمی، سابقه خانوادگی دیابت (والدین یا خواهر و برادر مبتلا)، سن بالای ۳۵ سال، کم تحرکی (زندگی نشسته و بیتحرک)، سابقه دیابت بارداری یا تولد نوزاد با وزن بیش از ۴ کیلوگرم، فشار خون بالا، چربی خون بالا (کمبود HDL و افزایش تریگلیسیرید)، سندرم تخمدان پلی کیستیک در زنان، و رژیم غذایی سرشار از قند، کربوهیدرات تصفیه شده و چربیهای اشباع. برخلاف باور عمومی، خوردن شیرینی به تنهایی باعث دیابت نمیشود، اما مصرف زیاد قند و کالری با افزایش وزن و مقاومت به انسولین، خطر را به شدت بالا میبرد.
تشخیص و پایش دیابت با اندازه گیری قند خون ناشتا (FBS) تشخیص داده میشود: اگر قند ناشتا دو بار متوالی بالاتر یا مساوی ۱۲۶ میلیگرم بر دسی لیتر باشد، دیابت قطعی است.
همچنین، قند خون دو ساعته پس از نوشیدن ۷۵ گرم گلوکز (تست تحمل گلوکز) بالاتر یا مساوی ۲۰۰، و هموگلوبین A1C (میانگین قند خون سه ماهه) بالاتر یا مساوی ۶.۵ درصد، تشخیص را تأیید میکند.
افراد در معرض خطر که قند ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ دارند، در مرحله پیشدیابت هستند و با تغییر سبک زندگی میتوانند از پیشرفت به دیابت جلوگیری کنند.
برای بیماران دیابتی، کنترل منظم قند خون با دستگاه گلوکومتر یا سنسورهای مداوم، و اندازه گیری سالانه A1C برای ارزیابی کنترل کلی بیماری ضروری است.
درمان دیابت درمان دیابت یک رویکرد چندوجهی دارد و هدف آن رساندن قند خون به محدوده طبیعی و جلوگیری از عوارض است. اصول درمان عبارتند از:
۱. تغذیه سالم: رژیم غذایی دیابت به معنای حذف کامل قند نیست، بلکه یادگیری تعادل و اندازه است. توصیه میشود مصرف کربوهیدراتهای ساده (نان سفید، برنج سفید، ماکارونی، قند، شکر، نوشابه، آبمیوه صنعتی) به شدت محدود شود و جای خود را به کربوهیدراتهای پیچیده با فیبر بالا (نان سبوسدار، برنج قهوهای، جو دوسر، حبوبات، سبزیجات) بدهند. مصرف میوهها به ۲-۳ واحد در روز و ترجیحاً به صورت کامل (نه آبمیوه) توصیه میشود. چربیهای مفید مانند روغن زیتون، آووکادو، مغزها و ماهیهای چرب جایگزین چربیهای اشباع و ترانس شوند. پروتئین کافی از منابع کم چرب (مرغ، ماهی، تخم مرغ، حبوبات) و لبنیات کم چرب نیز بخشی از رژیم هستند. روش طبخ نیز مهم است: بخارپز، آبپز، کبابی یا تابهای با روغن کم، به جای سرخ کردن.
۲. فعالیت بدنی: ورزش منظم حساسیت سلولها به انسولین را افزایش میدهد و به کنترل قند خون کمک شایانی میکند. حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش هوازی با شدت متوسط در هفته (مانند پیاده روی تند، دوچرخه سواری، شنا) و ۲-۳ جلسه تمرینات مقاومتی (وزنه یا کش) توصیه میشود. حتی ۱۰ دقیقه پیاده روی بعد از هر وعده غذایی میتواند قند خون را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
۳. دارو درمانی: بسته به نوع و شدت دیابت، داروهای مختلفی تجویز میشوند. در دیابت نوع ۱، انسولین درمانی (تزریق روزانه انسولین) اجباری و نجاتبخش است. در دیابت نوع ۲، اولین خط درمان معمولاً متفورمین است که تولید قند کبد را کاهش میدهد و حساسیت به انسولین را افزایش میدهد. در صورت عدم کنترل کافی، داروهای دیگری مانند سولفونیلاورهها، گلوتازونها، مهارکنندههای SGLT2، آگونیستهای GLP-1 (که اخیراً به دلیل اثرات محافظتی قلبی و کلیوی و کاهش وزن بسیار محبوب شدهاند) و نهایتاً انسولین به رژیم اضافه میشوند. همه این داروها باید با نظر پزشک و با رعایت دوز مصرف شوند.
خبر خوب این است که دیابت نوع ۲ تا حد زیادی قابل پیشگیری است. مطالعات بزرگ نشان دادهاند که کاهش ۵-۷٪ از وزن بدن (مثلاً ۴-۵ کیلوگرم برای یک فرد ۷۰ کیلوگرمی) همراه با ۱۵۰ دقیقه ورزش در هفته، خطر پیشرفت از پیشدیابت به دیابت را تا ۵۸٪ کاهش میدهد.
این تأثیر حتی قویتر از داروی متفورمین است. بنابراین اصلاح سبک زندگی، مهمترین اقدام پیشگیرانه است. همچنین ترک سیگار، کنترل فشار خون و چربی خون، و پایش منظم قند خون در افراد در معرض خطر توصیه میشود.
جمعبندی دیابت یک بیماری مزمن اما قابل کنترل است. با تشخیص زودهنگام، پیروی از رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی منظم، مصرف صحیح داروها و پایش مرتب قند خون، افراد مبتلا میتوانند زندگی طبیعی، فعال و طولانی داشته باشند و از عوارض جدی مانند نابینایی، نارسایی کلیه، قطع عضو و حملات قلبی جلوگیری کنند.
به یاد داشته باشید که دیابت دشمن شما نیست، بلکه نادیده گرفتن آن دشمن است. با دانش و اقدام به موقع، میتوانید قند خود را در مهار داشته باشید. اگر بالای ۳۵ سال دارید، اضافه وزن دارید یا سابقه خانوادگی دیابت در میان بستگان درجه یک وجود دارد، همین امروز برای آزمایش قند خون اقدام کنید. پیشگیری همیشه بهتر از درمان است.