آبتاب: حتما شما هم زغال اخته ترش و خوشمزه را میشناسید؛ همان میوه کوچک قرمز رنگی که شبیه گیلاس است.
در منابع طب سنتی ایران، از خواص زغال اخته برای درمان اسهال، تقویت معده و حتی تصفیه خون و کبد یاد شده است و بسیاری از حکما معتقدند طبع این میوه کمی سرد و خشک است و به همین دلیل برای رفع التهابات کبد و صفرا بسیار مفید میباشد.
اما شاید برایتان جالب باشد که بدانید جدیدترین تحقیقات علمی در سال ۲۰۲۵، پرده از یک راز شگفتانگیز دیگر از این میوه کوچک برداشته است که اتفاقاً ربطی به معده و کبد ندارد، بلکه به یکی از شایعترین و آزاردهندهترین مشکلات خانمها یعنی «عفونتهای مکرر ادراری» برمیگردد.
در یک کارآزمایی بالینی تصادفی، کنترلشده با دارونما (پلاسبو) و بسیار معتبر که به مدت ۶ ماه روی ۱۵۰ زن ۱۸ تا ۶۵ ساله با سابقه عفونت مکرر ادراری انجام شد، محققان استرالیایی اثربخشی کپسولهای حاوی ۵۰۰ میلیگرم پودر «زغال اخته کامل» (نوع آمریکایی آن با نام کرنبری) را مورد ارزیابی قرار دادند.
نتایج این مطالعه که در ژانویه ۲۰۲۵ در مجله معتبر American Journal of Clinical Nutrition منتشر شد، بسیار قابل توجه بود. در گروهی که کپسول زغال اخته مصرف کردند، خطر ابتلا به عفونت ادراری تأیید شده توسط کشت ادرار در مقایسه با گروه دارونما تا ۵۲ درصد کاهش یافت (P = 0.01).
همچنین، مصرف زغال اخته خطر عفونت ناشی از باکتری اشریشیا کلی (E. coli) را تا ۵۱ درصد، بروز عفونتهای همراه با تکرر و فوریت ادراری را تا ۷۱ درصد کاهش داد و میانگین تعداد کل عفونتهای ادراری را تا ۵۹ درصد پایین آورد.
نکته شگفتانگیزتر اینکه این کپسولها زمان بروز اولین عفونت ادراری را نیز تا ۶۴ درصد به تأخیر انداختند. همه این نتایج در حالی به دست آمد که هیچ عارضه جانبی قابل توجهی در طول مطالعه گزارش نشد و محققان تأکید کردند که پودر زغال اخته اثری بر نشانگرهای ایمنی و ایمنی افراد ندارد و یک گزینه بسیار بیخطر در کنار درمانهای اصلی است.
مکانیسم اثر آن نیز به خوبی شناخته شده است: ترکیبات خاصی در زغال اخته به نام «پروآنتوسیانیدینها» (PACs) از چسبیدن باکتری E. coli به دیواره مثانه و مجاری ادراری جلوگیری میکنند و به این ترتیب، با قطع اولین مرحله از فرایند عفونت، مانع از تکثیر و تهاجم باکتریها میشوند.
یک متاآنالیز و مرور سیستماتیک معتبر دیگر در سال ۲۰۲۴ در مجله Frontiers in Nutrition این یافتهها را تأیید کرده و نشان داده است که مصرف روزانه حداقل ۳۶ میلیگرم پروآنتوسیانیدین موجود در فرآوردههای زغال اخته و استفاده از آن به مدت ۱۲ تا ۲۴ هفته، به طور مؤثری از بروز عفونت ادراری پیشگیری میکند و به همان اندازه، یک مرور سیستماتیک دیگر در اروپا در سال ۲۰۲۴ نیز با تجمیع نتایج ۲۰ مطالعه و ۳۰۹۱ شرکتکننده، به این نتیجه رسید که مصرف آب زغال اخته نرخ عفونت ادراری را در مقایسه با عدم درمان تا ۵۴ درصد و در مقایسه با مایعات معمولی تا ۲۷ درصد کاهش میدهد و مصرف آنتیبیوتیک را نیز تا ۴۹ درصد کم میکند و محققان این مرور تأکید کردند که با توجه به افزایش روزافزون مقاومت باکتریها به آنتیبیوتیکها، زغال اخته یک گزینه طبیعی، ایمن و غیردارویی برای مدیریت و پیشگیری از این عفونتهای آزاردهنده محسوب میشود.
ولی همانطور که گفته شد، ماجرای زغال اخته به عفونت ادراری ختم نمیشود. یک مطالعه دیگر در سال ۲۰۲۵ در انگلستان نشان داد که مصرف روزانه ۱۰۰ گرم کرنبری (زغال اخته آمریکایی) به مدت یک ماه، به طور قابل توجهی عملکرد عروق خونی و جریان خون در شریانها را بهبود میبخشد.
این یافتهها همچنین با نتایج یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۴ همخوانی دارد که نشان داد مصرف زغال اخته میتواند نسبت کلسترول تام به کلسترول خوب (HDL) و شاخص مقاومت به انسولین (HOMA-IR) را در افراد بهبود بخشد و آن را به یک میوه مفید برای سلامت قلب و کنترل قند خون تبدیل کرده است.
در طب سنتی ایران، برای بهرهمندی از خواص زغال اخته، آن را به صورت میوه تازه، دمنوش (دم کرده میوه خشک) و یا مربا مصرف میکردهاند و معتقد بودهاند که مصلح آن (کاهنده عوارض احتمالی) عسل و کاهو است و مصرف آن برای افراد سرد مزاج باید با احتیاط همراه باشد.
یک نکته مهم و کاربردی که نباید فراموش کرد این است که در بسیاری از تحقیقات علمی جدید، اثرات شگفتانگیز این میوه با مصرف «پودر زغال اخته کامل استاندارد شده» یا «آب زغال اخته طبیعی و بدون قند» حاصل شده است و مصرف آبمیوههای صنعتی و پر شکر زغال اخته موجود در بازار نه تنها کمکی نمیکند، بلکه ممکن است به دلیل قند بالا، مضر نیز باشد.
برای استفاده پیشگیرانه از عفونت ادراری، مصرف روزانه ۵۰۰ میلیگرم پودر زغال اخته (یا ۲۴۰ تا ۳۰۰ میلیلیتر آب زغال اخته طبیعی رقیق شده با آب) توصیه میشود و افرادی که سابقه سنگ کلیه اگزالات کلسیمی دارند، باید در مصرف آن زیادهروی نکنند.
به یاد داشته باشید، زغال اخته یک هدیه شگفتانگیز از دل طبیعت است که علم مدرن نیز قدرت آن را در پیشگیری از عفونتهای ادراری، بهبود سلامت قلب و عروق و حتی کنترل چربی و قند خون تأیید کرده است.
با مصرف آگاهانه و رعایت اعتدال و مشورت با پزشک، میتوانید از این میوه کوچک و ترش به عنوان یک متحد قوی برای سلامت دستگاه ادراری و قلب خود بهرهمند شوید.