آبتاب: اگر تا امروز سنجد را فقط به عنوان یکی از اجزای سفره هفتسین یا یک میانوعده خوشمزه میشناختید، وقت آن رسیده که نگاه تازهای به این میوه کوچک و قهوهای رنگ بیندازید.
سنجد (با نام علمی Elaeagnus angustifolia) که در طب سنتی ایران طبع سرد و خشک دارد و از دیرباز برای درمان مشکلات استخوان، مفاصل، کلیه و معده استفاده میشده است، امروزه به یکی از سوپراستارهای تحقیقات داروسازی مدرن تبدیل شده و جدیدترین شواهد علمی، قدرت شگفتانگیز آن را در کاهش التهاب و درد مفاصل، ترمیم زخم، محافظت از کبد و حتی مبارزه با عفونتها تأیید کردهاند.
بر اساس یک مرور علمی جامع که در ژوئیه ۲۰۲۵ در مجله معتبر Food Science & Nutrition منتشر شد، گیاه سنجد دارای ترکیبات زیستفعال متعددی از جمله فلاونوئیدها، پلیفنولها، اسیدهای چرب و مواد معدنی ارزشمند است و خواص درمانی آن شامل ضددرد، ضدالتهاب، آنتیاکسیدان، محافظت از قلب، ضدمیکروب و حتی ضدسرطان میباشد.
اما مهمترین و تازهترین خبری که دانشمندان در سپتامبر ۲۰۲۵ در مجله Chemistry & Biodiversity منتشر کردند، شناسایی مکانیسم دقیق اثر ضدالتهابی سنجد است.
محققان با تحلیل متابولومیک عصاره سنجد دریافتند که این عصاره، حاوی ترکیبات کلیدی مانند کوئرستین و اولئیک اسید است و با تأثیر بر مسیرهای متابولیکی کلیدی در سلولهای التهابی از جمله چرخه TCA (چرخه تولید انرژی)، بتا-اکسیداسیون (سوخت و ساز چربیها) و متابولیسم نوکلئوتیدها، توانسته است شدت التهاب را در سطح سلولی مهار کند.
به عبارت ساده، سنجد مثل یک مهندس هوشمند عمل میکند که سوخت و ساز سلولهای ملتهب را تنظیم کرده و آتش التهاب را خاموش مینماید.
همین قدرت ضدالتهابی، در یک کارآزمایی بالینی تصادفی دوسوکور و کنترل شده با دارونما که در سال ۲۰۲۵ بر روی ۱۱۲ بیمار مبتلا به آرتروز زانو انجام شد، به اثبات رسید.
در این مطالعه که نتایج آن در مجله دانشگاه علوم پزشکی زنجان منتشر شده، بیماران به مدت ۸ هفته علاوه بر داروی دیکلوفناک، از ژل موضعی عصاره میوه سنجد استفاده کردند و نتایج نشان داد که این ترکیب طبیعی، توانسته است درد و خشکی مفصل را به طور قابل توجهی (P < 0.001) کاهش دهد و عملکرد بیماران را در انجام فعالیتهای روزمره زندگی مانند راه رفتن و بالا رفتن از پله به طرز چشمگیری بهبود ببخشد و ژل سنجد در این مطالعه ایمنی بسیار مطلوبی داشت و هیچ عارضه جانبی جدی در بیماران گزارش نشد.
حتی جالبتر اینکه مرور مطالعات بالینی قبلی نشان داده که عصاره میوه سنجد اثربخشی قابل مقایسه با داروهای مسکن استاندارد مانند استامینوفن (۱۰۰۰ میلیگرم در روز) و ایبوپروفن (۱۲۰۰ میلیگرم در روز) داشته است و تفاوت معنیداری با گروه دارونما نشان داده است، یعنی سنجد بدون عوارض داروهای شیمیایی، میتواند مشابه یک مسکن عمل کند. سنجد فقط برای مفاصل نیست.
یک کارآزمایی بالینی دیگر (ثبت شده با کد IRCT20150622022869N10) که نتایج آن منتشر شده، اثر عصاره هیدروالکلی سنجد را بر نشانگرهای استرس اکسیداتیو و التهاب در ۹۶ بیمار مبتلا به هیپرپلازی خوشخیم پروستات (بزرگ شدن خوشخیم پروستات) با موفقیت ارزیابی کرده است.
همچنین، مطالعات متعدد علمی (مانند مطالعه رامضانی و همکاران، ۲۰۲۰) نشان دادهاند که مصرف عصاره میوه سنجد میتواند پروفایل هورمونی زنان یائسه را بهبود بخشد و سطح چربی و قند خون را در این افراد تنظیم کند.
علاوه بر تمام اینها، یک مطالعه علمی در سال ۲۰۲۴ (منتشر شده توسط El-Yagoubi و همکاران) اثبات کرد که عصاره میوه سنجد از کبد در برابر سموم شیمیایی محافظت میکند و سطح آنزیمهای کبدی و استرس اکسیداتیو را در بافت کبد به طور معنیداری کاهش میدهد.
همچنین، سنجد خاصیت ضدمیکروبی قوی دارد و عصاره آن، رشد باکتریهای مضر (گرم مثبت و گرم منفی) و حتی برخی قارچهای بیماریزا را مهار میکند. در طب سنتی ایران نیز از سنجد به عنوان مقوی استخوان (به دلیل کلسیم بالا)، درمانکننده اسهال و بواسیر، دفعکننده سنگ کلیه و از بینبرنده تکرر ادرار یاد میشود و وخواصی چون رفع پوکی استخوان و افزایش ادرار را برای آن تأیید شده است.
با تمام این خواص شگفتانگیز و مستند علمی که از بطن پژوهشهای آزمایشگاهی و کارآزماییهای بالینی مدرن بیرون آمده است، مصرف سنجد برای همه افراد بیخطر نیست و موارد منع مصرف خاص خود را دارد.
مهمترین هشدارها شامل زنان باردار و شیرده (به دلیل نبود اطلاعات کافی در مورد ایمنی در این دوران)، افراد مبتلا به حساسیت (آلرژی به سنجد نادر است اما ممکن است رخ دهد) و بیمارانی که از داروهای دیابت و فشار خون استفاده میکنند (به دلیل اثرات بالقوه سنجد بر قند و فشار، بهتر است با احتیاط و تحت نظر پزشک مصرف شود).
همچنین، مصرف بیش از حد سنجد (بیش از ۵۰ گرم پودر میوه در روز) میتواند به دلیل داشتن فیبر و تانن بالا، باعث ناراحتیهای گوارشی مانند نفخ و یبوست شود و در طب سنتی ایران، مصلح (کاهنده عوارض) سنجد «عسل» معرفی شده است.
برای بهرهمندی ایمن از خواص این میوه باستانی، متخصصان طب گیاهی مصرف روزانه ۲۰ تا ۳۰ گرم پودر سنجد (معادل دو تا سه قاشق غذاخوری) را توصیه میکنند که میتوان آن را با شیر گرم، ماست یا عسل مخلوط کرد و یا به صورت دمنوش (دم کردن میوه خشک در آب جوش) مصرف نمود.
اما به یاد داشته باشید: هسته درون سنجد سفت است و اگر به طور کامل جویده نشود، ممکن است به دیواره روده آسیب برساند، بنابراین بهتر است سنجد را به صورت پودر شده یا نرم آسیاب شده مصرف کنید تا هم جذب مواد مغذی آن افزایش یابد و هم از صدمات مکانیکی به دستگاه گوارش پیشگیری شود.
سنجد، این گنجینه کوچک و فراموششده سفره ایرانی، یک هدیه ارزشمند از دل طبیعت به بشریت است و علم مدرن قرن بیست و یکم، پرده از هزاران سال تجربه طب سنتی برداشته و قدرت آن را در کاهش دردهای مفصلی، ترمیم زخم، محافظت از کبد و تقویت سلامت استخوان تأیید کرده است.
با مصرف آگاهانه، رعایت تعادل و احترام به موارد منع مصرف، میتوانید از این میوه شگفتانگیز به عنوان یک مکمل هوشمندانه برای حفظ سلامت مفاصل، کبد و قلب خود بهرهمند شوید.