آبتاب: حتما شما هم ریواس را با آن ساقههای ترش و خوشرنگش میشناسید که در بهار و اوایل تابستان، خورشها و مرباهای خوشمزهای با آن درست میشود.
شاید به عنوان یک چاشنی ترش و خوشمزه به آن نگاه کنید، اما تحقیقات علمی سالهای اخیر نشان دادهاند که ریواس با نام علمی «Rheum officinale»، یک گیاه دارویی ارزشمند است که در طب سنتی چین بیش از دو هزار سال به عنوان «پادشاه گیاهان» شناخته میشده و امروزه، علم مدرن نیز قدرت شگفتانگیز آن را در درمان بیماریهای کلیوی، قلبی و دیابت تأیید کرده است.
در جدیدترین مرور علمی که در اکتبر ۲۰۲۵ در مجله معتبر «Drug Design, Development and Therapy» منتشر شد، دانشمندان با بررسی انبوهی از مطالعات انجام شده بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ به این نتیجه قطعی رسیدهاند که ریواس دارای ترکیبات زیستفعال قدرتمندی به نام آنتاراکینونها (مانند اِمودین، رئین و کریزوفانول) است و به همین دلیل طیف گستردهای از اثرات درمانی را اعمال میکند.
از جمله میتوان به محافظت از قلب و عروق، مبارزه با سرطان، محافظت از کبد و کلیهها، کاهش قند خون، درمان التهاب روده و از بین بردن باکتریهای مضر اشاره کرد.
در مطالعه دیگری که در ژوئیه ۲۰۲۵ منتشر شد، محققان گزارش دادهاند که آنتراکینونهای موجود در ریواس با مهار مسیرهای التهابی کلیدی مانند NF-κB و مسیرهای فیبروز کلیوی TGF-β1/Smad، به طور مؤثری از پیشرفت نارسایی حاد و مزمن کلیوی جلوگیری میکنند. یعنی ریواس میتواند عملکرد کلیهها را بهبود ببخشد، از تخریب سلولهای کلیوی جلوگیری کند و تجمع بافت اسکار (فیبروز) در کلیه را کاهش دهد و این یافته، ریواس را به یک گزینه درمانی امیدوارکننده برای میلیونها بیمار مبتلا به بیماریهای کلیوی تبدیل کرده است.
اما فواید ریواس فقط به کلیهها محدود نمیشود. نتایج یک کارآزمایی بالینی قدیمی اما همچنان معتبر در ایران که بر روی بیماران دیابتی نوع دوم مبتلا به چربی خون بالا انجام شد، نشان داد که تجویز عصاره ساقه ریواس به مدت یک ماه، منجر به کاهش معنیدار کلسترول تام، کلسترول بد (LDL) و قند خون ناشتا در این بیماران شد و این یک خبر فوقالعاده برای کسانی است که با دیابت و چربی خون دست و پنجه نرم میکنند.
همچنین، مطالعه جدید دیگری که در مجله «Frontiers in Chemistry» (دسامبر ۲۰۲۵) منتشر شده، نشان داده که عصاره ساقه ریواس توانایی مهار دو آنزیم کلیدی مرتبط با بیماری آلزایمر (کولین استراز) و دیابت (آلفا آمیلاز) را دارد.
به عبارت سادهتر، ترکیبات ریواس میتوانند با حفظ استیل کولین در مغز (که برای حافظه حیاتی است) از پیشرفت آلزایمر جلوگیری کنند و با کند کردن سرعت جذب قند از روده، از افزایش ناگهانی قند خون بعد از غذا جلوگیری نمایند.
در حوزه التهاب و سلامت عمومی، یک مطالعه آزمایشگاهی که در نوامبر ۲۰۲۵ بر روی سلولهای انسانی انجام شد، نشان داد که عصاره ساقه و ریشه ریواس توانایی چشمگیری در مهار آنزیمهای التهابی سیکلواکسیژناز-۲ و ۵-لیپواکسیژناز (بیش از ۶۰ درصد) دارد و این در حالی است که در غلظتهای آزمایش شده، کوچکترین اثر سمی بر سلولهای انسانی مشاهده نشد.
یعنی ریواس میتواند به عنوان یک ضدالتهاب طبیعی قدرتمند، جایگزین کمعارضهای برای داروهای شیمیایی باشد. در طب سنتی ایران، ریواس دارای طبع سرد و خشک است و برای درمان یبوست، تقویت معده، تصفیه خون، کاهش فشار خون و حتی درمان جوش صورت کاربرد دارد.
شواهد علمی جدید نیز این کاربردها را تأیید کردهاند؛ مثلاً فیبر بالای ریواس آن را به یک ملین طبیعی عالی تبدیل کرده که هم یبوست را درمان میکند و هم باکتریهای مفید روده را تغذیه مینماید.
با این همه خاصیت شگفتانگیز، یک هشدار فوقالعاده مهم در مورد ریواس وجود دارد که هرگز نباید نادیده گرفته شود: برگهای ریواس سمی هستند و مصرف آنها میتواند کشنده باشد.
علت این سمیت، وجود مقدار بسیار بالای اسید اگزالیک در برگهاست (حدود ۴۶۰ میلیگرم در هر ۱۰۰ گرم). مصرف برگ ریواس میتواند باعث مسمومیت شدید، آسیب به کلیهها، سنگ کلیه، دلدرد شدید، تهوع و در موارد جدی، تشنج و مرگ شود.
در ایران، به همین دلیل، مصرف پزشکی ریشه ریواس ممنوع اعلام شده است و هرگونه درمان با آن باید تحت نظر پزشک متخصص باشد. سایر موارد منع مصرف عبارتند از: زنان باردار (به دلیل تحریک رحم و خطر سقط)، افراد مبتلا به سنگ کلیه، نارسایی کلیوی و نقرس (به دلیل اسید اگزالیک)، کودکان زیر ۱۲ سال و افرادی که از داروهای رقیقکننده خون، ضد دیابت و فشار خون مصرف میکنند.
همچنین، مصرف طولانی مدت ریواس (بیش از چند هفته) به دلیل ترکیبات آنتراکینونی، میتواند باعث وابستگی روده، اختلالات الکترولیتی و کبد چرب شود.
برای بهرهمندی ایمن از خواص این گیاه، تنها باید از ساقههای ریواس استفاده کنید و برگها را کاملاً دور بریزید. میتوانید آن را به صورت خورش، مربا یا دمنوش (دم کرده یک قاشق چایخوری ساقه خشک در یک فنجان آب جوش به مدت ۱۰ دقیقه) و حداکثر دو بار در هفته و در مقادیر کم مصرف کنید.
به یاد داشته باشید، ریواس یک گیاه شگفتانگیز و یک داروی طبیعی اثبات شده است که میتواند کلیهها را نجات دهد، قند و چربی خون را کنترل کند، از آلزایمر پیشگیری نماید و التهاب را مهار سازد، اما این تنها با مصرف آگاهانه، هرگز استفاده از برگها و احترام به موارد منع مصرف محقق خواهد شد.