آبتاب: کم خونی یا آنمی یکی از شایعترین اختلالات خونی در میان زنان است که به دلیل کاهش تعداد گلبولهای قرمز سالم یا کاهش هموگلوبین (پروتئین حمل کننده اکسیژن در خون) ایجاد میشود.
این وضعیت باعث میشود بافتهای بدن اکسیژن کافی دریافت نکنند و علائمی مانند خستگی مفرط، رنگ پریدگی، ضعف، سرگیجه، سردرد، تنگی نفس با فعالیت کم، تپش قلب، سردی دست و پا و شکنندگی ناخن ها بروز کند.
آمارها نشان میدهند که حدود یک سوم از زنان در سراسر جهان در مقطعی از زندگی خود دچار کم خونی میشوند، اما متأسفانه بسیاری از آنها علائم را نادیده میگیرند یا به پای مشغله های روزمره میگذارند.
در زنان، شایعترین علت کم خونی، فقر آهن است؛ زیرا آهن ماده اولیه ساخت هموگلوبین محسوب میشود.
عواملی مانند قاعدگی سنگین (منوراژی)، بارداری، زایمان مکرر، شیردهی طولانی مدت، رژیم های غذایی نامناسب (به ویژه گیاهخواری بدون برنامه ریزی)، فیبروم های رحمی، آندومتریوز و برخی بیماریهای گوارشی که جذب آهن را مختل میکنند (مانند سلیاک یا کرون) از دلایل اصلی فقر آهن در زنان هستند.
انواع دیگر کم خونی شامل کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 و اسید فولیک، کم خونی بیماریهای مزمن (مانند آرتریت روماتوئید یا نارسایی کلیه) و کم خونی ارثی مانند تالاسمی میباشند که البته در زنان شیوع کمتری نسبت به نوع فقر آهن دارند.
برای تشخیص کم خونی، پزشک معمولاً ابتدا آزمایش شمارش کامل خون (CBC) را تجویز میکند که در آن میزان هموگلوبین، هماتوکریت، تعداد و حجم گلبولهای قرمز مشخص میشود.
اگر هموگلوبین زیر ۱۲ گرم در دسی لیتر باشد، کم خونی خفیف تا متوسط محسوب می شود و زیر ۱۰ گرم شدید تلقی می گردد.
در مرحله بعد، آزمایشهای تکمیلی مانند فریتین (ذخیره آهن بدن)، آهن سرم، TIBC و گاهی ویتامین B12 و فولات انجام میشود تا علت دقیق تعیین شود.
درمان کم خونی کاملاً به علت زمینه ای بستگی دارد، اما در اکثر موارد زنان مبتلا به کم خونی فقر آهن، تجویز مکمل آهن خوراکی (معمولاً سولفات فرو یا فروس فومارات) خط اول درمان است.
دوز معمول برای بزرگسالان ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی گرم آهن عنصری در روز است که بهتر است با معده خالی و همراه با ویتامین C (مثلاً یک لیوان آب پرتقال) مصرف شود تا جذب افزایش یابد.
مصرف آهن ممکن است عوارضی مانند یبوست، تهوع، مدفوع تیره یا ناراحتی معده ایجاد کند که با مصرف همراه غذا یا تقسیم دوز در طول روز قابل کاهش است.
در موارد کم خونی شدید یا وقتی که جذب خوراکی مشکل دارد، تزریق وریدی آهن توسط پزشک انجام میشود.
به موازات مصرف دارو، اصلاح رژیم غذایی ضروری است: منابع آهن هِم (جذب بالاتر) شامل گوشت قرمز، جگر، مرغ و ماهی، و منابع آهن غیرهِم (جذب پایینتر) شامل حبوبات (عدس، نخود)، سبزیجات برگ سبز تیره (اسفناج، جعفری، کلم بروکلی)، تخممرغ، مغزها (گردو، بادام)، خرما، کشمش و غلات غنی شده هستند.
توجه داشته باشید که مصرف چای، قهوه، شیر و کلسیم بالا همراه با غذا جذب آهن را کاهش میدهد، بنابراین بهتر است آنها را حداقل یک ساعت قبل یا دو ساعت بعد از وعده حاوی آهن یا مکمل مصرف کنید.
برای کم خونی ناشی از کمبود B12 که بیشتر در زنان گیاهخوار مطلق یا کسانی که جراحی بایپس معده داشته اند دیده میشود، تزریق ماهانه B12 یا قرصهای خوراکی با دوز بالا توصیه میگردد. کمبود اسید فولیک نیز با مصرف روزانه ۵ میلی گرم مکمل فولیک اسید (به ویژه در دوران قبل و حین بارداری برای پیشگیری از نقص لوله عصبی جنین) اصلاح میشود.
پیشگیری از کم خونی در زنان بسیار مهمتر از درمان آن است. دختران نوجوان از زمان شروع قاعدگی باید سالانه وضعیت آهن خود را چک کنند و در صورت نیاز مکمل دریافت نمایند.
زنان در سنین باروری، به ویژه کسانی که قاعدگی سنگین یا چند روزه دارند، بهتر است یک برنامه غذایی غنی از آهن و ویتامین C داشته باشند و هر شش ماه تا یک سال آزمایش خون بدهند. در دوران بارداری، نیاز به آهن به شدت افزایش می یابد (حدود دو برابر) و اکثر پزشکان به طور پیشگیرانه از هفته ۱۲ بارداری تا سه ماه پس از زایمان، مکمل آهن و اسید فولیک تجویز می کنند.
همچنین، کنترل بیماریهایی که باعث خونریزی مزمن میشوند (مانند فیبروم یا آندومتریوز) با روشهای دارویی یا جراحی کم تهاجمی، نقش مهمی در پیشگیری از کم خونی عودکننده دارد.
در صورتی که با وجود درمان مناسب، کم خونی بهبود نیابد یا علائمی مانند خون در مدفوع، کاهش وزن بی علت، درد شکمی یا سابقه فامیلی تالاسمی وجود داشته باشد، باید بررسیهای بیشتری مانند آندوسکوپی یا مشاوره با هماتولوژیست انجام شود. نکته کلیدی این است که کم خونی درمان نشده در زنان میتواند عوارض جدی از جمله کاهش عملکرد شغلی و تحصیلی، افسردگی، تضعیف سیستم ایمنی، افزایش خطر عفونتها، عوارض بارداری مانند زایمان زودرس یا وزن کم نوزاد و در موارد شدید، نارسایی قلبی به دنبال داشته باشد.
بنابراین، هر زنی که احساس خستگی مفرط و غیرعادی، ریزش مو، تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی (خاک، یخ، نشاسته که در اصطلاح پیکا نامیده میشود) یا تنگی نفس با فعالیتهای ساده روزانه دارد، باید سریعاً به پزشک مراجعه کرده و آزمایش ساده ای بدهد. با تشخیص زودهنگام، اصلاح رژیم، مصرف مکمل و درمان علت زمینه ای، اکثر موارد کم خونی در عرض چند ماه به طور کامل برطرف شده و انرژی و نشاط به زندگی زنانه بازمیگردد.
به یاد داشته باشید که سلامت خون یعنی سلامت همه بافتهای بدن؛ از پوست و مو گرفته تا قلب و مغز، همگی به یک ذخیره آهن کافی وابسته اند.