آبتاب: سرفه خشک، سرفهای است که بدون خلط یا همراه با خلط بسیار کم بروز میکند و اغلب احساس خارش یا گلو درد را به همراه دارد.
وقتی این سرفه بیش از سه هفته طول بکشد یا به صورت مکرر در طول روز و شب فرد را آزار دهد، تبدیل به یک علامت مزمن و خستهکننده میشود.
برخلاف سرفه خلطدار که معمولاً به پاکسازی مجاری تنفسی کمک میکند، سرفه خشک نه تنها فایده چندانی ندارد، بلکه میتواند باعث آسیب به گلو، گرفتگی صدا، درد قفسه سینه، بیخوابی و افت شدید کیفیت زندگی شود.
دلایل سرفه خشک مکرر بسیار متنوع است و از مشکلات ساده و موقت تا بیماریهای مزمن را شامل میشود.
شایعترین علل عبارتند از: آلرژیهای تنفسی (مانند حساسیت به گرده گیاهان، گرد و غبار، کنه، کپک یا موی حیوانات) که معمولاً با عطسه، آبریزش بینی و خارش چشم همراه است؛ آسم به ویژه نوع سرفهدار آن (آسم سرفهوار) که سرفه خشک به ویژه در شب یا بعد از ورزش و خنده شدت مییابد؛ ریفلاکس اسید معده (بازگشت محتویات معده به مری) که سرفه به خصوص بعد از غذا خوردن یا هنگام دراز کشیدن بدتر میشود؛ سرماخوردگی و عفونتهای ویروسی که حتی پس از بهبودی سایر علائم، سرفه خشک ممکن است هفتهها باقی بماند (سرفه پس از عفونت)؛ عوارض دارویی به ویژه داروهای مهارکننده آنزیم مبدل آنژیوتانسین که برای فشار خون تجویز میشوند و در ۱۰-۲۰٪ بیماران سرفه خشک مزمن ایجاد میکنند؛ هوای خشک به ویژه در فصول سرد یا محیطهای دارای تهویه مطبوع که مخاط تنفسی را خشک کرده و باعث تحریک سرفه میشود؛ سیگار کشیدن (حتی سیگار غیرمستقیم) و بیماریهای بینابینی ریه که نادرتر هستند.
درمان سرفه خشک مکرر کاملاً به علت زمینهای آن بستگی دارد؛ به همین دلیل خوددرمانی طولانی مدت بدون تشخیص صحیح نه تنها مفید نیست، بلکه گاهی مضر است.
با این حال، اقدامات عمومی زیر برای تسکین سرفه خشک در بسیاری از موارد مؤثرند: مرطوب کردن هوای محیط با استفاده از دستگاه بخور سرد یا قرار دادن یک کاسه آب گرم در اتاق، نوشیدن مایعات گرم مانند دمنوش آویشن، بابونه، زنجبیل با عسل و آبلیمو (عسل یکی از مؤثرترین ترکیبات طبیعی برای سرکوب سرفه خشک شبانه در بزرگسالان و کودکان بالای یک سال است)، غرغره آب نمک ولرم برای رفع تحریک گلو، استفاده از آبنباتهای سفت یا قرصهای مکیدنی بدون قند که تولید بزاق را افزایش داده و گلو را مرطوب میکنند، اجتناب از محرکها مانند دود سیگار، عطرهای تند، گرد و غبار و هوای سرد، بالا بردن سر هنگام خواب (استفاده از بالش اضافی) که به خصوص در رفلاکس معده و سرفههای شبانه کمک میکند.
در زمینه داروها، ضدسرفههای بدون نسخه مانند شربت دکسترومتورفان فقط برای سرفه خشک شدید و موقت (حداکثر چند روز) و با نظر پزشک قابل استفاده هستند و مصرف خودسرانه و طولانی آنها توصیه نمیشود.
داروهای آنتی هیستامین (لوراتادین، ستیریزین، فکسوفنادین) در صورتی که علت آلرژی باشد مفیدند، اما نوع قدیمیتر مانند دیفن هیدرامین باعث خوابآلودگی شدید میشود.
اگر سرفه ناشی از داروی فشار خون باشد، پزشک میتواند آن را با نوع دیگری از دارو جایگزین کند. برای سرفه ناشی از رفلاکس، اصلاح سبک زندگی (پرهیز از غذاهای چرب و اسیدی، نخوردن حداقل سه ساعت قبل از خواب) و داروهای کاهنده اسید معده (امپرازول، پنتوپرازول) تجویز میشود. سرفه آسمی نیازمند اسپریهای گشادکننده برونش و کورتونهای استنشاقی است.
چه زمانی سرفه خشک خطرناک است و باید حتماً به پزشک مراجعه کنید؟ اگر سرفه خشک بیش از سه هفته طول بکشد، همراه با تنگی نفس، خس خس سینه، درد قفسه سینه، خلط خونی، تب، کاهش وزن بیدلیل، تعریق شبانه یا گرفتگی صدا باشد، یا اگر سابقه سیگار کشیدن طولانی مدت یا سابقه خانوادگی سرطان ریه دارید، نباید هیچ تأخیری در مراجعه به پزشک داشته باشید.
پزشک پس از معاینه و گاهی انجام عکس قفسه سینه، تست اسپیرومتری (آزمایش عملکرد ریه)، تست آلرژی یا آندوسکوپی فوقانی (در رفلاکس شدید) علت را تشخیص داده و درمان اختصاصی را آغاز میکند.
به یاد داشته باشید که سرفههای مکرر خشک را نباید نادیده گرفت؛ اگرچه در بسیاری موارد بیضرر هستند، اما گاهی اولین علامت یک بیماری جدیتر و قابل درمان هستند. پس با آگاهی و به موقع اقدام کنید تا هم از آزار سرفه رهایی یابید و هم از سلامت ریههای خود مطمئن شوید.