آبتاب: مراتع و چراگاهها که حدود ۵۴ درصد از سطح خشکیهای کره زمین را میپوشانند و نقشی حیاتی در ترسیب کربن، حفظ تنوع زیستی و تأمین معیشت میلیونها انسان ایفا میکنند، اکنون در آستانه فروپاشی قرار گرفتهاند.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) برآورد میکند حدود نیمی از مراتع جهان به دلیل فشارهای ناشی از چرای بیرویه، تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیاپی و رقابت بر سر کاربری اراضی، از قابلیت تولید پایدار، ذخیره کربن و حفظ تنوع زیستی خود سقوط کردهاند.
همچنین بر پایه گزارش فائو، حدود ۱.۶۶ میلیارد هکتار از اراضی جهان بر اثر فعالیتهای انسانی دچار تخریب شدهاند که بیش از ۶۰ درصد آن در اراضی کشاورزی و مرتعی رخ داده است.
در این میان، وضعیت مراتع ایران بسیار بحرانیتر از میانگین جهانی است. حدود ۸۴ میلیون هکتار از اراضی کشور را مراتع تشکیل میدهد که در سالهای اخیر با ترکیبی از خشکسالیهای پیاپی، تغییرات اقلیمی، آتشسوزیهای گسترده، چرای مفرط و تغییر کاربری اراضی روبرو بودهاند.
افزایش حاشیهنشینی نیز دسترسی دامداران به مراتع ییلاقی را محدود کرده و فشار چرا را روی عرصههای محدود متمرکز ساخته است.
در برخی مناطق، مانند مراتع گلستان، چرای دام به سه برابر ظرفیت واقعی رسیده و پوشش گیاهی به شدت کاهش یافته و خاک در معرض فرسایش شدید بادی و آبی قرار گرفته است.
که از این میان، مهمترین عوامل تخریب شامل چرای بیرویه و نابرابر، تغییر کاربری، ضعف قوانین و نبود مدیریت مشارکتی است.
تخریب مراتع، پیامدهای زنجیرهای به همراه دارد: کاهش پوشش گیاهی به معنای افزایش روانابهای سطحی و شدت یافتن سیلابها، افت شدید حاصلخیزی خاک، افزایش گرد و غبار، و تهدید معیشت حدود دو میلیون بهرهبردار دامی در ایران است که به طور مستقیم به مراتع وابسته هستند.
تحلیلها نشان میدهد که اکنون بیش از ۸۰ درصد مراتع کشور در اثر چرای بیرویه و خارج از ظرفیت، به آستانه نابودی کشیده شدهاند.
برای توقف این روند فاجعهبار و احیای مراتع، راهبردهای علمی و بینالمللی متعددی وجود دارد. در سطح جهانی، فائو سال ۲۰۲۶ را به عنوان «سال بینالمللی مراتع و دامداران کوچرو» نامگذاری کرده تا توجه جهان را به اهمیت این اکوسیستمها جلب کند و راهکارهای احیا و مدیریت پایدار را در دستور کار قرار دهد.
یکی از مؤثرترین روشها، «مدیریت چرای چرخشی» (Rotational Grazing) است که در آن دامها به صورت متناوب در قطعههای مشخص و با دوره استراحت کافی بین هر نوبت چرا، جابهجا میشوند.
مدیر مزرعه الخاندرو کاریلو در بیابان چیهواهوای مکزیک با به کارگیری همین روش توانسته ظرفیت مجتمع داری خود را از ۱۵۰ رأس با تغذیه دستی در شش ماه سال، به ۵۰۰ رأس بدون هیچ تغذیه کمکی افزایش دهد و مراتع تخریبشده را کاملاً احیا کند.
در کنیا، پروژهای با همکاری جوامع محلی و احداث نوارهای نیمدایره برای کنترل رواناب، گونههای مهاجم را حذف و گونههای بومی علوفهای را جایگزین کرده است؛ نتیجه آن بازگشت گورخرهای گروی در معرض انقراض، بهبود شرایط چرا، و فرصتهای اقتصادی جدید برای زنان از طریق برداشت بذر بوده است.
در مناطق بومی مونتانا در آمریکا نیز خانواده کیپ با نصب حصارهای متقاطع، احداث سیستمهای آب مطمئن و بازگرداندن علفهای بومی، یک مرتع کاملاً تخریبشده را به چراگاهی سرسبز برای گاو و گاومیش کوهاندار تبدیل کردهاند و این اکوسیستم ترمیمشده اکنون در برابر خشکسالیهای پیاپی مقاوم است.
در سطح ملی نیز سازمان منابع طبیعی ایران، برنامه «مدیریت پایدار مراتع» را در استانهای کلیدی آغاز کرده که شامل اجرای سامانههای نوین توزیع آب، کپهکاری، بذرپاشی و قرق مناطق بحرانی است.
افزایش مناطق تحت حفاظت به ۱۹.۸ میلیون هکتار و اصلاح قوانین حمایتی از بهرهبرداران پایدار، از دیگر اقدامات جاری است.
در سطح جهانی نیز فائو بسته سیاستی جامعی را پیشنهاد کرده که شامل تضمین حقوق دسترسی جوامع کوچرو به زمین و منابع، سرمایهگذاری در سلامت دام و اصلاح نژادهای محلی، زنجیرههای ارزش عادلانه و جذب سرمایههای نوآورانه برای مدیریت پایدار است.
نکته مهم آنکه سال ۲۰۲۶ نقطه عطفی در حفاظت از مراتع جهان است. همایش سالانه سازمان ملل UNCCD COP17 قرار است در اوت سال جاری در مغولستان برگزار شود و گزارش جهانی «اقدامات خوب در مدیریت و احیای پایدار مراتع» رونمایی گردد.
در این گزارش، ۴۸ مطالعه موردی موفق از سراسر جهان گردآوری شده تا نقشه راهی عملی برای مهار بحران و احیای این سرمایه ملی باشد.
آینده مراتع ایران و جهان دیگر نه با شعار، بلکه با اعمال حداکثر ظرفیت چرا، قرق مناطق بحرانی و مشارکت فعال جوامع محلی تعیین خواهد شد؛ هرگونه تأخیر در این اقدامات، یک بازنده نخواهد داشت: از ریزگردهای فزاینده و سیلابهای مهیب تا حذف تدریجی صدها گونه علوفهای و دارویی و میلیونها دامدار آواره. حفاظت از مراتع، حفاظت از پایداری زندگی بر روی زمین است.