اهمیت اسید سالیسیلیک در محیط زیست گیاهان و پزشکی

   58822

مهندس سیدمحمد حسینی ملا- دانشجوی دکترا و مدرس دانشگاه


«اسید سالیسیلیک» یا «ارتوهیدروکسی بنزوئیک اسید» با فرمول شیمیایی HOC64COOH، یک ترکیب فنولی ساده با خواص گوناگون است که به طور طبیعی توسط گیاهان مختلف تولید می شود. خواص ضددرد و ضدتب، پوست و برگ درختان بید قرن ها پیش کشف شده بود. بومیان آمریکای جنوبی از عصاره له شده برگ این درخت برای کاهش درد استفاده می کردند. بقراط، دانشمند قرن چهارم پیش از میلاد، نیز برای کاهش درد زایمان زنان برگ درخت بید را تجویز می کرد. «یوهان بوخنر»، دانشمند آلمانی، در سال 1828 میلادی در مونیخ آلمان موفق به جداسازی مقدار ناچیزی «سالیسین» یا «سالیسیل الکل گلوکوزاید»، که بیشترین «سالیسیلات» موجود در بید است، شد. «رافائل پیریا» در سال 1838، ترکیب فعال در پوست بید را «اسید سالیسیلیک» نامید که از اسم لاتین Salix به معنای بید گرفته شده است. «اسید سالیسیلیک» مصنوعی برای اولین بار در سال 1874 در کشور آلمان تولید گشت. «آسپرین» یا «استیل سالیسیلیک اسید» که دارویی ضددرد است نیز برای اولین بار در سال 1898 توسط شرکت بایر آلمان تولید و به پر فروش ترین داروی آن زمان تبدیل شد، بطوریکه تنها فروش آن در آمریکا 16000 تن در سال که ارزشی حدود 2 میلیارد دلار دارد، اعلام شده است.

سالیسیلات­ها از منابع گیاهی اند که از زمان­های قدیم در پزشکی مصرف داشته اند. این ترکیبات در ساختار بسیاری از قرص­های مسکن، ضدالتهاب، داروهای مختلف، نگهدارنده های موادغذایی، مواد آرایشی و بهداشتی به کار می روند. علاوه بر اثر مسکنی، تأثیرات بسیار دیگر آسپرین باعث شده تا یکی از پرمصرف ترین داروها در سراسر جهان باشد. «استیل سالیسیلیک اسید» که به اختصار به آن «آ.اس.آ» هم می گویند در اصل یک داروی مسکن، ضدتب و ضدالتهاب است. آسپیرین اولین دارویی بود که از خانواده داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی کشف شد و برای تسکین دردهای ملایم تا متوسط، سردرد، میگرن، درد دندان، درد استخوان ها و عضلات و کاهش تب و التهاب به کار برده شد. «آسپرین» به روشی مشابه اسید سالیسیلیک عمل می کند، زیرا این ترکیب در محلول­های آبی گیاهان و نیز سیستم های جانوری به سادگی به «اسید سالیسیلیک» تبدیل می شود، اما تفاوت مهم بین آسپرین و اسید سالیسیلیک در توانایی آسپرین به اهدای یک گروه استیل در واکنش استیله ترانس و در نتیجه مسدود کردن بیوسنتز پروستاگلاندین در جانوران نهفته است. با این حال، از آنجا که هیچ پروستاگلاندینی در گیاهان شناسایی نشده است، ارتباط این واکنش با گیاهان شناخته شده نیست. گزارش شده است افرادی که از میوه و سبزیجات به وفور استفاده می نمایند، دارای «اسید سالیسیلیک» بیشتری در خون خود هستند و نسبت به افراد دیگر کمتر به بیماری های قلبی و عروقی و سرطان مبتلا می شوند. اسیدسالیسیلیک برای درمان موضعی اختلالات هیپرکراتوتیک پوست، عفونت‌های قارچی پوست به ویژه تینه‌آ و آکنه ولگاریس، شوره سر و التهابات سبوره ‌ای پوست سر و همچنین، درمان پسوریازیس به کار می ‌رود. از محلول سالیسیلیک اسید برای درمان میخچه نیز استفاده می شود، ترکیب مؤثر چسب میخچه از سالیسیلیک اسید است.

اسید سالیسیلیک یک تنظیم کننده رشد گیاهی درونی است که دامنه عظیمی از واکنش­های متابولیکی و فیزیولوژیکی را در گیاهان تولید می ‌کند، بنابراین در رشد و تولید آنها مؤثراست. ترکیبات فنولی مانند اسید سالیسیلیک خواص مختلفی دارند، اما مهم ‌ترین آنها بیوسنتز لیگنین، دفاع شیمیایی در برابر میکروب­ها، حشرات و علف خواران، به عنوان ترکیبات آللوپاتیک و غیره هستند. اسید سالیسیلیک یک ترکیب فنولی ساده است که در تنظیم بسیاری از فرایندهای رشد و نمو گیاه نقش ایفاء می کند، به همین دلیل در طول سال های گذشته توجه محققین را به خود جلب کرده است. این ماده به عنوان یک ترکیب فنولی فراگیر در قلمرو گیاهی تعدادی از فرآیندهای فیزیولوژیکی را در گیاه تنظیم می کند. کاربرد بیرونی آن محدوده وسیعی از فرآیندهای فیزیولوژیکی رشد گیاه را تحت تأثیر قرار می دهد.

 

 

 


نظر شما