مزایای کشاورزی شهری برای محیط زیست

   15736

دکتر امید نوری-پژوهشگر و استادیار دانشگاه شهید بهشتی


از مزايايی كه كشاورزی شهری برای محيط­ زيست شهری به ­همراه دارد و خصوصاً در اجرای بام سبز و باغ­های عمودی بسيار مشهود است، مديريت اصلاح شده بارش­های طوفانی، كاهش اثرات جزيره گرمایی، بهبود كيفيت هوا، افزايش تنوع زيستی و عايق­ سازی صوتی می ­­باشد.

 1- مديريت اصلاح شده بارش­ های طوفانی شهری

بارش ­های طوفانی شهری آبی است که در طول بارش از سطوحی نظير: سقف­ها، خيابان­های سنگ­ فرش­ شده، بزرگراه­ ها و پارکينگ­ ها جاری می ­­شود. در اغلب موارد، آبی است که درصورتی ­که سطوح ساخته و يا سنگفرش نشده باشند، جذب خاک خواهند شد. داشتن سطوح غيرقابل نفوذ فراوان در فضاهای شهری، مشکلات فراوانی را هم از نظر کيفيت و هم از لحاظ کميت آب ايجاد می­ کند. زيرساخت­های شهری بايد توان مديريت بارش­ های طوفانی را داشته باشند. بارش­ های طوفانی هدايت نشده شهری معمولاً حاوی مواد سمی، تركيبات آلی و عامل­های بيماری ويروسی و باكتريايی هستند. آب حاصل از این­گونه بارش­ ها، برای آشاميدن و حتی شنا كردن نيز مناسب نيست و يكی از عوامل آلودگی آب­های شهری محسوب می­ شود.بام­ های سبز نوع خاصی از كشاورزی شهری هستند كه با مديريت اصلاح شده بارش­ های طوفانی همراه شده است. بام­ های سبز باعث كاهش رواناب­ های سطحی از طريق بهبود نسبت نفوذ می ­­شود. بام­ های سبز به­ عنوان مؤثرترين راه­ حل مبارزه با رواناب ­های شهری ناشی از سطوح غيرقابل نفوذ مطرح شده­ اند. در واقع، 70 تا 100 درصد بارش­ های طوفانی شهری كه برروی بام­های سبز می­ ريزد می­تواند از طريق اين سطوح در فصل تابستان جذب شده و اين مقدار به 40 تا 50 درصد در فصل زمستان می ­رسد. با وجود اينگونه بام­های سبز، وقوع هرگونه رواناب ناشی از بارش­های طوفانی برای چندين ساعت به تأخير می­افتد و احتمال بروز سيلاب­های برق­­آسا كاهش می ­يابد. از مزايای مديريت اصلاح شده بارش­ های طوفانی شهری، صرفه­ جویی­ های اقتصادی برای شهرداری ­­ها است. در گزارشی در تورنتو نشان داده شده است كه تنها اگر 6 درصد سقف­ها سبز شوند، توانايی ذخيره بيش از 6/3 ميليون مترمكعب در سال آب ناشی از بارش­های طوفانی وجود دارد كه درصورت امكان ذخيره آن درآمدی برابر 60 ميليون دلار خواهد داشت. بام­ های سبز همچنين، آلودگی­ های زيست­­ محيطی آب­راه­ های محلی را به ­دليل بهبود كيفيت رواناب­ های شهری كاهش می دهد؛ چراكه آلودگی­ ها توسط مواد موجود در بام­ های سبز جذب می­ شود. در نهايت، بام­ های سبز با كاهش رواناب ناشی از بارش­های طوفانی، ريسک سرريز شدن فاضلاب­ ها، روان شدن سيلاب­ ها و همچنين فرسايش ناشی از رواناب­ ها را كاهش می­ دهد.

 2- كاهش اثرات جزيره گرمايی شهری

منفعت ديگر زيست­ محيطی كشاورزی شهری، كاهش اثرات جزيره گرمايی شهری است. اثر جزيره گرمايی شهری زمانی اتفاق می­افتد كه محدوده كلان­شهرها به­ صورت قابل ملاحظه­ ای گرم­تر از محوطه اطراف­شان گردند. در روزهای گرم و شب­ها، دمای مراكز شهرها می­­تواند 2 تا 6 درجه گرم­تر از محوطه اطراف باشد. دلایل متعددی برای بروز چنين پديده­ ای وجود دارد، يكی از اين دلایل، جايگزين شدن آسفالت و بتن در جاده ­ها، ساختمان­ ها و ديگر ساختارهای لازم برای اسكان جمعيت در حال رشد، به­ جای فضاهای سبز است. پيامدهای اثرات جزيره گرمايی شهری خصوصاً در ساعات پيک گرما، افزايش تقاضای انرژی برای خنک ­كردن توسط دستگاه­های تهويه هوا و يخچال­ ها می­ باشد كه منجربه آلودگی هوا می ­شود. پيامد ديگر، افزايش بيماری­ های ناشی از گرما نظير گرمازدگی می ­­باشد. كشاورزی شهری از جمله بام­ های سبز و باغ­های عمودی، اثرات جزيره گرمايی شهری را با كاهش فضاهای تيره كه گرما را جذب می­ كند، می­ كاهد. به­ جای اينکه چنين سطوح ساختمانی بتنی، اشعه­ های خورشيدی را جذب كرده و به انرژی گرمايی تبديل كند، بام ­های سبز و باغ­ های عمودی سبب می­ شود كه اغلب تشعشع خورشيدی از طريق پوشش گياهی جذب شده و برای فتوسنتز به­ کار برده شود. پوشش گياهی ايجاد شده، بازتاب انرژی خورشيدی به محيط اطراف را محدود كرده و درنتيجه از افزايش دما ممانعت می­ كند. به­ عنوان مثال، در تورنتو پيشنهاد شده است كه با ايجاد تنها 6 درصد پوشش گياهی، 1 تا 2 درجه سانتی­گراد كاهش در اثرات جزيره گرمايی مشاهده خواهد شد.

 3- بهبود كيفيت هوا

درصورتی ­که کشاورزی شهری به ­صورت مناسبی برنامه ­­ريزی و با طراحی­ های شهری يکپارچه شده باشد، می­ تواند آرامش شهروندان را فراهم کند. فضاهای سبز اطراف بلوک­های آپارتمانی و خانه­ ها، به بهبود شرايط آب و هوايی کمک می­ کند، چراکه فضاهای سبز می­ تواند رطوبت را افزايش داده، دمای هوا را بکاهد و رايحه مطبوعی را در شهر ايجاد کند؛ گرد و خاک­ها و گازهای ناشی از هوای آلوده را از طريق شاخ و برگ گياهان و درختان جذب کند؛ سرعت باد را شکسته و حائل تشعشعات خورشيدی شده و سايه ايجاد کند. شهر قاهره يک نمونه خوب است، جايی ­که آلودگی هوا تا سطح خطرناکی اوج می­گرفت. برای رفع چنين مشکلی، افزايش سطح فضای سبز شهری در اولويت­ های اساسی سياست­ های شهر قرار گرفت. مسئوليت برنامه­ ريزی و مراقبت از درختان کاشته شده در کانال­های قديمی قاهره برعهده انجمنی در شهر گذارده شد. نمونه ديگر شهر سوفيا، پايتخت بلغارستان است که کشت مواد غذايی در اطراف خانه ­ها، سواحل رودخانه­ ها و ديگر فضاهای خالی شهر منجر به افزايش محصولات نباتی و بهبود ميکرواقليم شهر گشته است. علاوه ­بر اينکه بام­ های سبز دمای داخل و خارج را خنک ­تر نگه می ­دارد، دارای منافع غيرمستقيم بهبود كيفيت هوا نيز می ­باشد. كاهش تقاضای انرژی می­ تواند منجر به سوزاندن زغال ­­سنگ كمتر در نيروگاه­های توليد انرژی و در نتيجه تصاعد مواد شيميايی كمتر در هوا شود. كاهش تصاعد مواد شيميايی نيز سبب كاهش دود می­ شود. مطالعه­ ای نشان داده است كه با پوشش 6 درصدی بام­ های سبز، سالانه 56/1 مگاتن كاهش تصاعد گازهای گلخانه­ ای به­ طور مستقيم از ساختمان­ ها و 62/0 مگاتن به ­طور غيرمسقيم از كاهش اثرات جزيره گرمايی خواهيم داشت. كشاورزی شهری همچنين باعث بهبود كيفيت هوا از طريق حذف آلاينده­ های هوا نظير مواد شيميايی و مواد آلرژی­ زا نظير گرده­ ها می­­ شود. اين بهبود كيفيت هوا با كاهش اثرات جزيره گرمايی مرتبط است. مطالعه انجام شده نشان داده است كه با پوشش 6 درصد بام سبز، بين 5 تا 10 درصد از وارونگی هوا در سال كاسته می ­­شود. هرگونه باغ يا پوشش گياهی كه بر روی زمين يا روی سقف اجرا شده باشد، هوايی را كه از ميان آنها عبور می­ كند تهويه كرده و كيفيت آنها را بهبود می ­بخشد. به­ عنوان مثال، یک مترمربع از بام چمن­ كاری شده، می­ تواند سالانه 2/0 كيلوگرم ذرات معلق را حذف كند. علاوه ­بر اين، فرآيند فتوسنتز گياهان، برای حيوانات و انسان مواد غذايی و اكسيژن تهيه می­­ كند.

 4- افزايش تنوع زيستی

هم ­اكنون، تمايل به سمت توليد مواد غذايی خاصي در كشاورزی است كه باعث افت شديدی در تنوع زيستی چه در بخش كشاورزی و چه در بخش دام شده است. احيای تنوع زيستی يكی از مزايای مهم زيست ­­محيطی حاصل از كشاورزی شهری است. كشاورزی شهری با توليد محصولات متنوع می ­تواند اثر متقابلی بر روی توليد محصولات خاص داشته باشد. علاوه­ بر آن، كشاورزی شهری به حفظ گونه مورد تهديد يا كمياب ميوه­ ها، سبزيجات، گل­ها و درختچه ­ها كمک می­ كند. كشاورزی شهری می ­تواند با دو روش به ارتقای تنوع زيستی كمک كند. اول اينكه، باعث توليد مستمر ميوه­ ها و سبزيجات كميابی می ­شود كه با شرايط محلی انطباق دارند. تكنولوژی ­های جديد گونه ­هايی را رواج داده­ اند كه مطابق ميل بازار و مقتضيات تجارت بين­ المللی می­ باشد. مثلاً در بريتانيا هزاران گونه سيب محلی وجود دارد، اما فقط چندگونه آن برای تجارت در محدوده جامعه اروپا توليد می­ شود. دوم اينکه، تنوع محصولات و زمين­های زراعی محدوده شهرها گونه­ های بيشتری از پرندگان و حيوانات را جذب می­ نمايند.

 5- عايق­ سازی صوتی

آلودگی صوتی فضاهای شهری معمولاً به ­دليل افزايش تراكم، ترافیک سنگين و فراوانی سطوح سخت رايج می­ باشد. كشاورزی شهری خصوصاً بام ­های سبز و باغ­های عمودی در كاهش آلودگی صوتی فضاهای شهری بسيار مؤثر هستند. اين كاهش صدا به ­دليل جذب امواج صوتی از طريق خاک و گياهان است.


نظر شما