آبتاب: اگر گمان میکنید گیاه رزماری (Rosmarinus officinalis) که بوی آن شما را به یاد غذای ایتالیایی و کبابهای خوشعطر میاندازد، تنها یک چاشنی معمولی است، سخت در اشتباهید.
این گیاه معطر با طبع گرم و خشک از دیرباز در طب سنتی ایران و اروپا به عنوان تقویتکننده حافظه و ضد فراموشی شناخته میشده است و اکنون جدیدترین تحقیقات علمی نشان دادهاند که رزماری به مراتب فراتر از یک ادویه ساده، یک اکسیر واقعی برای مغز و اعصاب است؛ به طوری که مصرف خوراکی آن میتواند حافظه را تقویت، اضطراب و افسردگی را کاهش داده و کیفیت خواب را بهبود بخشد.
یک کارآزمایی بالینی تصادفی و دوسوکور که در سال ۲۰۱۸ بر روی ۶۸ دانشجوی دانشگاه انجام شد، نشان داد افرادی که روزانه ۵۰۰ میلیگرم عصاره رزماری (معادل تقریباً یک قاشق چایخوری) را به مدت یک ماه مصرف کردند، نمرات حافظه گذشتهنگر و آیندهنگر آنها به طور قابل توجهی افزایش یافت و سطح اضطراب، افسردگی و اختلالات خواب نیز در این گروه به طور معنیداری کمتر از گروه دارونما بود.
دانشمندان معتقدند این اثرات معجزهآسا به دلیل ترکیبی به نام «رزمارینیک اسید» است که با مهار آنزیم استیل کولین استراز (همان هدف داروهای ضد آلزایمر) و محافظت از سلولهای مغز در برابر تخریب، حافظه را تقویت میکند.
اما اگر فکر میکنید ماجرای رزماری به بهبود حافظه و آرامش اعصاب ختم میشود، باز هم در اشتباهید. نتایج یک مطالعه جدید که در مارس ۲۰۲۵ در مجله علمی «Modern Drugs & Clinic» منتشر شده، تأیید کرده است که رزمارینیک اسید علاوه بر تقویت حافظه، میتواند از طریق کاهش التهاب عصبی و بهبود عملکرد ارتباطات بین سلولهای مغز، در پیشگیری و کمک به درمان بیماریهای صعبالعلاجی مانند آلزایمر، پارکینسون، افسردگی و حتی آسیبهای طناب نخاعی نیز مؤثر باشد.
در سال ۲۰۲۴، یک مرور علمی جامع دیگر نیز نشان داد که ترکیبات زیستفعال رزماری با مکانیسمهای متعددی از جمله مهار استرس اکسیداتیو، کاهش التهاب و تعدیل سیستمهای دوپامینرژیک و اکسیتوسینرژیک در مغز، به طور مؤثری از سلولهای عصبی در برابر بیماریهای تحلیلبرنده محافظت میکنند و شواهد معتبری از کارآزماییهای بالینی نیز این ادعاها را پشتیبانی کردهاند.
در همین راستا، یک کارآزمایی بالینی دیگر بر روی ۷۷ بیمار مبتلا به بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) نشان داد که مصرف روزانه ۵۰۰ میلیگرم عصاره رزماری به مدت دو ماه، عملکرد شناختی کلی این بیماران و توانایی آنها در انجام فعالیتهای روزمره زندگی را به طور قابل توجهی بهبود بخشیده است و این در حالی است که گروه مداخله، هیچ گونه عارضه جانبی قابل توجهی را تجربه نکردند و مکمل به خوبی توسط بیماران تحمل شد.علاوه بر اینها، یک مرور علمی جامع دیگر در سال ۲۰۲۶ نشان داد که فقط استنشاق بوی اسانس رزماری نیز میتواند از کاهش عملکرد بویایی و شناختی ناشی از افزایش سن جلوگیری کند و این یک استراتژی طبیعی و بیخطر برای ترویج پیری سالم پیشنهاد شده است.
اما در کنار تمام این خواص شگفتانگیز، یک هشدار فوقالعاده مهم در مورد رزماری وجود دارد که هرگز نباید نادیده گرفته شود. یک مرور علمی جامع در سال ۲۰۲۴ در مورد سمیت و ایمنی رزماری هشدار داده است که اگرچه مصرف معمول رزماری در غذا بیخطر است، اما مصرف دوزهای بالا و طولانیمدت آن (بیش از چند هفته) میتواند سمی بوده و باعث آسیب به کبد و کلیه، کاهش اسپرم و ناهنجاریهای جنینی شود.
همچنین، سازمان غذا و داروی آمریکا به دلیل خطر اثرات سمی، یک مصرف روزانه قابل قبول حداکثر ۰.۳ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن برای عصاره رزماری (بر حسب مجموع کارنوزیک اسید و کارنوزول) تعیین کرده است.
زنان باردار و شیرده، بیماران مبتلا به صرع و فشار خون بالا نیز به دلیل تحریککنندگی این گیاه، باید در مصرف آن نهایت احتیاط را به خرج دهند و حتماً با پزشک مشورت کنند.
برای بهرهمندی ایمن از خواص رزماری، متخصصان طب گیاهی توصیه میکنند که روزانه حداکثر ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیگرم عصاره استاندارد شده آن (یا معادل یک قاشق چایخوری برگ خشک در یک فنجان آب جوش به مدت ۱۰ دقیقه) و حداکثر به مدت ۲ تا ۳ ماه متوالی مصرف شود.
به یاد داشته باشید، رزماری یک هدیه باستانی و اثبات شده علمی برای تقویت حافظه، کاهش اضطراب و محافظت از مغز در برابر آلزایمر است، اما این تنها با مصرف کوتاه مدت، دوز پایین و هرگز بدون مشورت پزشک، به ویژه در گروههای حساس، محقق خواهد شد.