آبتاب: جنگلها نه فقط مجموعهای از درختان، بلکه پیچیدهترین و حیاتیترین اکوسیستمهای خشکی هستند که بیش از ۸۰ درصد تنوع زیستی خشکی را در خود جای دادهاند، کربن اتمسفر را جذب میکنند، آب و هوا را تعدیل میشوند و معیشت نزدیک به ۱.۶ میلیارد انسان را تأمین میکنند.
اما هر سال، بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در سال ۲۰۲۵، جهان نزدیک به ۱۰ میلیون هکتار از جنگلهای خود را از دست میدهد، منطقهای به وسعت کشور ایسلند.
اصلیترین رانندههای این تخریب، توسعه کشاورزی (به ویژه دامداری و کشت سویا و روغن پالم)، بهرهبرداری غیرمجاز از چوب، آتشسوزیهای عظیم، و تغییرات اقلیمی است که خشکسالی و آفات را تشدید میکند.
با این حال، تحولات بزرگ علمی و سیاستگذاری در دو سال اخیر، امیدهایی تازه در مسیر حفاظت از جنگلها ایجاد کرده است.
در نشست اقلیمی COP29 که در نوامبر ۲۰۲۵ در باکو برگزار شد، کشورها به توافقی تاریخی دست یافتند: متعهد شدند تا سال ۲۰۳۵، سالانه ۳۰ میلیارد دلار را مستقیماً صرف احیای جنگلهای تخریبشده و حمایت از جوامع بومی به عنوان «نگهبانان جنگل» کنند.
این توافق، تنهاترین و عملیترین گام پس از تعهد مشابه در COP26 بود. در همین حال، فناوریهای نظارتی چهره حفاظت را متحول کردهاند.
نسل جدید ماهوارههای سنجش از دور با وضوح ۵۰ سانتیمتر، الگوریتمهای هوش مصنوعی و یادگیری عمیق، اکنون قادر هستند قطع یک درخت منفرد در دل آمازون یا حوضه کنگو را در کمتر از ۱۵ دقیقه شناسایی و به تیمهای حفاظتی هشدار دهند.
سامانه Global Forest Watch در آوریل ۲۰۲۶ گزارش داد که با استفاده از این فناوری، نرخ شناسایی قطع غیرقانونی در برزیل و اندونزی به ترتیب ۴۰ و ۵۵ درصد افزایش یافته است.
در حوزه اقدام میدانی، پروژههای احیای جنگل با مقیاس بیسابقه در حال اجرا هستند. کمپین «تریلیون درخت» اکنون به کاشت بیش از ۸۰ میلیارد درخت در سراسر جهان دست یافته است، هرچند دانشمندان تأکید میکنند که کاشت درخت جدید هرگز جایگزین حفاظت از جنگلهای قدیمی و دستنخورده (Primary Forests) نمیشود، زیرا یک جنگل دستنخورده صدها سال زمان نیاز دارد تا اکوسیستم پیچیده خود را بازسازی کند.
روش نوین «احیای فعال توسط جوامع محلی» که در کشورهایی مانند نپال و کنیا موفق بوده، اکنون در مقیاس گسترده به مناطق آمازون و جنوب شرق آسیا گسترش یافته است.
در بولیوی، در ژانویه ۲۰۲۶، یک پروژه ۵ ساله نشان داد که با اعطای حق مالکیت و مدیریت جنگل به جوامع بومی، نرخ جنگلزدایی تا ۷۵ درصد کاهش مییابد و همزمان درآمد حاصل از گردشگری طبیعی و محصولات جنگلی غیرچوبی دو برابر میشود.
با این همه، چالش آتشسوزیهای غیرقابل کنترل، شبحی بر سر جنگلهای جهان است. سال ۲۰۲۵ یکی از بدترین سالها از نظر آتشسوزی در کانادا، سیبری و مدیترانه بود و میلیونها هکتار خاکستر شد.
در پاسخ، کشورها سرمایهگذاری کلان در سیستمهای پیشبینی آتش بر پایه هوش مصنوعی آغاز کردهاند که میتواند با تحلیل دادههای دما، رطوبت، باد و بیومس، نقاط پرخطر را ۱۰ روز زودتر پیشبینی کند.
در مارس ۲۰۲۶، اتحادیه اروپا سامانه EU-ForestWatch را راهاندازی کرد که از ۱۰۰۰ پهپاد مجهز به حسگر حرارتی برای پایش و مهار سریع آتشسوزیهای کوچک قبل از تبدیل شدن به فاجعه استفاده میکند.
موازی با این تحولات، اقتصاد سبز نیز به کمک حفاظت آمده است: بازار اعتبار کربن جنگلی، که در آن شرکتها برای جبران ردپای خود در حفظ جنگلها سرمایهگذاری میکنند، در سال ۲۰۲۵ به ارزش ۲.۱ میلیارد دلار رسید، هرچند نگرانیهایی درباره معتبر بودن برخی پروژهها وجود دارد.
در نهایت، حفاظت از جنگلها دیگر یک انتخاب اخلاقی نیست، بلکه یک ضرورت فیزیکی برای تنظیم اقلیم، تأمین آب شیرین و جلوگیری از همهگیریهای بعدی است.
همانطور که گزارش ارزیابی هزاره اکوسیستم در سال ۲۰۲۶ تأکید کرد، «هر هکتار جنگل که نجات مییابد، دهها هزار دلار در هزینههای تصفیه آب، کنترل سیل و کاهش آلودگی صرفهجویی میکند.» آینده حفاظت، در تلفیق دانش بومی، فناوریهای پیشرفته و اراده سیاسی نهفته است.