آبتاب– فاطمه مهسا کارآموزیان- حنا درختچهای گرمسیری است که ارتفاع آن به ۵ تا ۶ متر میرسد. شاخههای آن متقابل، استوانهایشکل و اغلب پوشیده از تارهای خارمانند است. برگها ساده، بیضیشکل، نوکتیز و متقابلاند و طولی بین ۲ تا ۳ سانتیمتر دارند. گلهای حنا سفید، معطر و به صورت خوشهای ظاهر میشوند.
این گیاه در کشورهای مراکش، مصر، تونس، الجزایر، هند و ایران میروید و کشت میشود. در ایران، بهویژه در استانهای کرمان و سیستان و بلوچستان بومی شده و کشت آن رواج دارد. حنا برای رشد مطلوب نیاز به آبیاری منظم دارد و از طریق قلمه در اوایل بهار تکثیر میشود. تکثیر از طریق بذر نیز امکانپذیر است. برداشت برگها معمولاً ۲ تا ۳ بار در سال، از اواسط تابستان تا اواسط پاییز انجام میگیرد. برگها پس از خشک شدن، پودر شده و به بازار عرضه میشوند.
حنا گیاهی دارویی با خواص گوناگون است؛ از جمله اثرات ضدتوموری، ضدباکتری و ضدقارچی. در طب سنتی، از حنا برای درمان بیماریهایی همچون جذام، یرقان و ناراحتیهای پوستی استفاده میشده است. از دیگر کاربردهای درمانی آن میتوان به تسکین سوختگیها، التیام زخمها و رفع ضربخوردگی اشاره کرد.
در هند و چین از برگهای حنا برای درمان جذام، یرقان و شورهی سر استفاده میشود. در اندونزی، خمیر برگهای لهشده حنا برای درمان عفونت چرکی اطراف ناخن، برخی بیماریهای ناخن و نیز هرپس کاربرد دارد. همچنین، از میوههای نارس حنا برای تهیه مرهمی جهت رفع خارش استفاده میشود. در فیلیپین نیز روغن و مرهم تهیهشده از برگهای حنا، برای نرم کردن و ترمیم زخمها، رفع ضربخوردگی و خونمردگی به کار میرود. پماد حاصل از میوههای جوان حنا نیز برای کاهش خارش پوستی مؤثر است. حنا برای رنگآمیزی مو نیز مورد استفاده قرار میگیرد، اما تنها موهای سفید یا رنگشده را رنگ میکند و بر موهای مشکی اثری ندارد.
ترکیبات شیمیایی حنا
یکی از مهمترین ترکیبات شاخص در برگ حنا، لاوسون (۱-هیدروکسی نفتوکینون) است که حدود ۱٪ از وزن خشک برگ را تشکیل میدهد و عامل اصلی رنگدهی حنا بهشمار میرود. سایر ترکیبات شامل کومارین، گزانتونها، فلاونوئیدها، کینونها، تانن (۵ تا ۱۰ درصد)، رزین، مقداری اسید گالیک آزاد، و مقادیر کمی از استرولهایی مانند سیتروسترول هستند. همچنین حنا حاوی مانیتول و موسیلاژ است که وجود موسیلاژ، سهولت تشکیل خمیر در تماس با آب را ممکن میسازد. اسانس حنا نیز در حدود ۱٫۲٪ گزارش شده است.
نحوه مصرف
– ضماد: استفاده موضعی از حنا به صورت خمیر یا ضماد، در کاهش دردهای روماتیسمی مؤثر است. در برخی مناطق، پودر برگ حنا را با برگ هلو و گیاهان تانندار ترکیب کرده و برای درمان اگزما و کاهش تعریق کف دست و پا به کار میبرند. در شبهجزیره مالایا، برگ تازه لهشده حنا برای درمان سوزش کف پا و مشکلات پوستی کاربرد دارد. همچنین از آن برای درمان جوش، کورک و زخمهای ناشی از ختنه استفاده میشود. ریشه قابض حنا نیز پس از خشککردن و کوبیدن، برای درمان کورک و جوش سر کودکان بهکار میرود.
– جوشانده: جوشانده برگهای حنا برای درمان بیماریهای پوستی، تسکین سردرد و به عنوان دهانشویه استفاده میشود. همچنین جوشانده ریشه آن اثر مدر دارد و در تسکین سرفه و برونشیت مفید است.
– دمکرده: برگهای حنا را دم کرده و مانند چای مصرف میکنند. در برخی مناطق، این دمکرده به زنان هنگام زایمان داده میشود. همچنین، مصرف منظم آن ممکن است به کنترل وزن کمک کند.
توصیهها: در موارد نادر، ممکن است مصرف موضعی حنا موجب حساسیت یا تحریک پوستی شود. مصرف زیاد برگ حنا میتواند اثرات مخدر داشته باشد و در دوزهای بالا موجب سردرد و مسمومیت شود. در مطالعات انجامشده بر روی حیوانات، مصرف برگ حنا در موشهای ماده منجر به ناباروری شده است. هنگام رنگ کردن ابروها و مژهها با حنا، باید دقت کافی داشت؛ چراکه تماس با چشم ممکن است آسیبزا باشد.
بر اساس پژوهشی که در سال ۱۳۶۶ توسط دکتر صالحی سورمقی و همکارانش در دانشکده داروسازی دانشگاه تهران انجام شد، حنای نرماشیر در استان کرمان از نظر کیفیت در رتبه نخست قرار گرفت، و نمونههای تولیدی از کرمان، یزد و بم در درجات بعدی قرار داشتند.