آبتاب– فاطمه مهسا کارآموزیان- پدیده مهاجرت یکی از نیروهای شکلدهنده به ساختار اجتماعی و فرهنگی جوامع معاصر است. اگرچه مهاجرت میتواند منجر به تنوع فرهنگی و تقویت نوآوری شود، اما در عین حال با چالشهایی همراه است، بهویژه در ارتباط با گروههای آسیبپذیر مانند زنان و کودکان. از سوی دیگر، مهاجرت نخبگان آسیب سهمگینی به بدنه اجتماعی و اقتصادی یک کشور وارد می کند. مهاجرت میتواند دائمی، موقت، داوطلبانه یا اجباری باشد. میتواند بینالمللی یا داخلی باشد. مهاجرت دائمی زمانی است که کسی از مکانی به مکان دیگر نقل مکان میکند و هیچ برنامهای برای بازگشت به خانه اصلی خود ندارد. مهاجرت موقت از نظر زمانی محدود است. بسیار دردناک است که بگوییم مهاجرت نخبگان از کشور به هر شکلی آسیبهای جبران ناپذیری به رشد و توسعه آن وارد می کند که منجر به خاموش شدن چراغ علم و فناوری شده و بارقه امید را در نسل جوان کمرنگ می سازد. این مقاله به بررسی تأثیرات مهاجرت بر تنوع فرهنگی، فرصتها و تهدیدهای آن و همچنین آسیبپذیری خاص زنان و کودکان مهاجر در جوامع میزبان میپردازد.
مقدمه
مهاجرت یک نشانهی خیلی مهم و عمده در بحران تنظیم رابطه بین یک کشور و جهان بیرونی آن است. در سرتاسر دنیا مردم مهاجرت می کنند، اما در اکثر اوقات نمیروند تا برای همیشه جلای وطن کنند، آنها میروند که مؤثر واقع بشوند و در عین حال برگردند تا در جامعه خودشان اثرگذار شوند. به عنوان مثال، اروپائیان به آمریکا یا کانادا مهاجرت می کنند اما نه برای اینکه برای همیشه در آن کشورها مقیم شوند بلکه می آیند تا یک موقعیت خوب شغلی و فرهنگی پیدا کنند نه برای اینکه علیه سرزمین خودشان باشند بلکه برای این که مجدد به سرزمین خودشان برگردند. البته شایان ذکر است که متأسفانه در ایران و بین ایرانیان مهاجرت دقیقاً یک مسیر یکطرفه است، آدمها میروند که در جهان گم بشوند، میروند در یک سرزمین دیگری زندگی کنند و وقتی که رسیدند خیلیهایشان به کشورشان بی اعتنا میشوند و از آن فاصله میگیرند. آنها به سرعت فرهنگ محلی را میپذیرند، و بههمین دلیل است که ایرانیان نقش عمدهای در ساختن کشورهای دیگر دارند.
شایان ذکر است که افزایش مهاجرتهای بینالمللی در دهههای اخیر، موجب دگرگونی در ساختار فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جوامع میزبان شده است. همزمان با رشد جمعیت مهاجران، میزان تنوع فرهنگی نیز افزایش یافته و شکل جدیدی از تعاملات بینفرهنگی در حال شکلگیری است. اما این فرایند، بهویژه برای زنان و کودکان مهاجر، با خطرات و چالشهایی همراه است که نیازمند سیاستگذاریهای حساس به جنسیت و سن میباشد (UNHCR, ۲۰۲۱).
مهاجرت و قاچاق انسان
طبق گزارش اتحادیه اروپا درباره «قاچاق انسان»، گروههای جنایتکار در حال سوء استفاده از بحران «مهاجرت» در اروپا هستند و افراد را به زور به کار جنسی و اشکال دیگر از برده داری وادار می کنند. در این گزارش هشدار داده شده است که «کودکان» هدف ارجحی برای قاچاقچیان هستند، و سرنوشت بیشتر کودکانی که بدون همراه وارد اروپا شده اند، نامعلوم است. حدود ۹۶۰۰۰ کودک بدون همراه در سال ۲۰۱۵ برای پناهندگی وارد اروپا شده اند، در حدود یک پنجم از تعداد کل پناهندگان کودک می باشند. باید گفت که از این تعداد تنها ورود ۱۰۰۰۰ کودک از طریق سازمان های رسمی اتحادیه اروپا گزارش شده است. در اوائل سال جاری، مقامات آلمانی گزارش کردند که حدود ۴۷۰۰ کودک به دست مقامات سپرده شده اند؛ در حالی که طبق گزارش هفته گذشته در سوئد ۱۰ کودک ناپدید شده اند. طبق گزارش کمیسیون اروپا هشدار داده شده است که پدیده «قاچاق کودکان» به علت بحران مهاجرت تشدید شده است؛ هر چند این گزارش تعداد افرادی که اسیر باندهای جنایتکار شده اند را تخمین نزده است. گروههای جرائم سازمان یافته، کودکان را تحت عنوان استخدام با نرخ نسبتا ارزان می فروشند. کودکان قاچاقق بین سنین ۶ ماه تا ۱۰ سال خرید و فروش می شوند و اغلب به مبلغ (۴۰۰۰ – ۳۰۰۰ یورو تا ۸۰۰۰ یورو فروخته می شوند که اغلب همان مبلغ ۴۰۰۰ یورو گزارش شده است. مقامات اتحادیه اروپا نام ۱۵۸۴۶ قربانی قاچاق را در ۱۴-۲۰۱۳ ثبت کرده اند که ۲۳۷۵ نفر از آنها کودک هستند. نویسندگان این گزارش معتقدند که تعداد واقعی قربانیان به مراتب بالاتر از این رقم است. حدود یک پنجم (۲۱%) از این افراد به کار اجباری وادار شده اند و اغلب به عنوان کارگر کشاورزی اجیر گشته اند که شکلی از برده داری است و بیشتر بر بهره برداری از مردان متمرکز است. باقی مانده قربانیان اغلب به عنوان کارگر خانگی استثمار می شوند. عمق مشکل جائی است که فرد به عنوان برده جنسی فروخته شده باشد. (کارآموزیان، ۱۴۰۳).
مهاجرت و تنوع فرهنگی
مهاجرت میتواند به افزایش غنای فرهنگی، هنری و زبانی یک کشور منجر شود. ورود فرهنگهای جدید، فرصتهایی برای گفتوگوی بینفرهنگی و درک متقابل فراهم میکند. در کشورهایی مانند کانادا و استرالیا، تنوع فرهنگی به عنوان یک مزیت ملی معرفی شده است. با این حال، پذیرش اجتماعی مهاجران در بسیاری از کشورها همچنان با مقاومت و تبعیض همراه است (Vertovec, ۲۰۰۷).
۲- فرصتهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی
- ۱- نوآوری و خلاقیت: افراد با پیشزمینههای مختلف میتوانند راهحلهای متنوعتری ارائه دهند (Page, ۲۰۰۷).
- ۲- رشد اقتصادی: مهاجران سهم عمدهای در بازار کار دارند، بهویژه در کارهای خدماتی، مراقبتی و صنایع تولیدی.
- ۳- افزایش تابآوری جوامع میزبان: فرهنگهای متنوع میتوانند در مقابله با بحرانها، الگوهای متفاوتی از همبستگی اجتماعی ارائه دهند.
چالشهای اجتماعی و فرهنگی
- ۱- بیگانههراسی و نژادپرستی: بسیاری از مهاجران با تعصب و تبعیض روبرو هستند.
- ۲- تبعیض در خدمات اجتماعی: زبان، وضعیت مهاجرت و ناآگاهی از حقوق قانونی مانع از دسترسی برابر به خدمات بهداشتی، آموزشی و شغلی میشود.
- ۳- بحران هویت: جوانان مهاجر ممکن است میان فرهنگ خانواده و جامعه میزبان دچار تعارض شوند (Suárez-Orozco et al., 2008).
آسیبپذیری زنان مهاجر
زنان مهاجر اغلب با چند لایه تبعیض مواجهاند:
- خشونت جنسیتی: بسیاری از زنان در مسیر مهاجرت یا در کشور میزبان قربانی آزار جنسی، خشونت خانگی یا استثمار کاری میشوند (Freedman, ۲۰۱۶).
- وابستگی اقتصادی و قانونی: در برخی موارد، وضعیت اقامت زنان به همسر وابسته است و در صورت خشونت خانگی، امکان جدایی برایشان محدود میشود.
- موانع زبانی و فرهنگی: زنان بیشتر از مردان ممکن است فرصت یادگیری زبان میزبان را از دست بدهند و در نتیجه، از دسترسی به خدمات اجتماعی و بهداشتی محروم شوند.
- استثمار در بازار کار: بسیاری از زنان مهاجر در مشاغل غیررسمی و کمدرآمد مانند نظافت، مراقبت خانگی و پرستاری از سالمندان کار میکنند، بدون حمایت قانونی یا بیمه.
آسیبپذیری کودکان مهاجر
صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) میگوید: “شمار کودکان مهاجر بدون همراه که از نواحی دریایی خطرناک به سمت اروپا عبور میکنند در سال جاری میلادی (۲۰۲۳) ۶۰ درصد افزایش یافته است.” یونیسف در این باره میگوید بیش از ۱۱ هزار کودک از دریای مدیترانه عبور کردهاند. این نهاد خواستار واکنش گسترده اروپا برای حمایت از کودکان و خانوادههای پناهجو است. در سالهای اخیر با افزایش بحرانهای اقتصادی یا ناامنیهای ناشی از جنگ در آفریقا، مهاجرت به اروپا شدت یافته است. یکی از راههای مهاجرت و پناهجویی، دریاست که این موضوع حوادث ناگوار و دلخراشی را رقم زده است. راههای دریایی عموما پرخطر است و قاچاقچیان انسان عموما از قایقهای کوچک برای انتقال پناهجویان استفاده میکنند. در برخی موارد این قایقها در میانه راه واژگون و تعدادی از مهاجران غرق شدند (UNICEF, ۲۰۱۹). در این میان کودکان بسیار آسیب پذیر هستند. آنها با مشکلات خاصی اعم از فشار فرهنگی و هویتی ( آنها بین فرهنگ خانواده و محیط مدرسه قرار میگیرند و ممکن است دچار بحران هویت شوند). نابرابری آموزشی (مشکلات زبانی و تبعیض، مانع موفقیت تحصیلی آنها میشود). افسردگی و اضطراب (جدا شدن از دوستان، شرایط سخت مهاجرت و استرس والدین، سلامت روانی کودکان را تحت تأثیر قرار میدهد) و خطر قاچاق انسان و بیهویتی قانونی (کودکانی که بدون مدارک یا والدین مهاجرت میکنند، بیشتر در معرض قاچاق انسان یا بهرهکشی قرار دارند) مواجه هستند (UNICEF, ۲۰۱۹).
راهکارهای پیشنهادی برای حمایت از گروههای آسیبپذیر
- سیاستهای حمایتی جنسیتمحور: طراحی قوانین مهاجرتی که به نیازهای خاص زنان و کودکان پاسخ دهد.
- آموزش زبان و فرهنگ میزبان: بهویژه برای زنان خانهدار و کودکان برای تسهیل ادغام اجتماعی.
- مراکز حمایت اجتماعی و روانی: ایجاد فضای امن برای مشاوره، درمان و شکایت در موارد خشونت.
- افزایش آگاهی عمومی: مبارزه با تعصب از طریق آموزش بینفرهنگی و رسانهها.
نتیجهگیری
مهاجرت، علیرغم چالشهای موجود، میتواند نیرویی مثبت برای تنوع فرهنگی و تحول اجتماعی باشد. اما بدون توجه به شرایط خاص گروههای آسیبپذیر، از جمله زنان و کودکان، این فرایند میتواند به نابرابری و وقوع خشونت منجر شود. بهکارگیری سیاستهای منسجم، انسانی و بینفرهنگی ضروری است تا از مهاجرت به عنوان ابزاری برای عدالت و پیشرفت استفاده شود.
منابع
Alesina, A., & La Ferrara, E. (2005). Ethnic Diversity and Economic Performance. Journal of Economic Literature, 43(3), 762-800.
Castles, S., de Haas, H., & Miller, M. J. (2014). The Age of Migration. Palgrave Macmillan.
Freedman, J. (2016). Sexual and gender-based violence against refugee women: a hidden aspect of the refugee “crisis”. Reproductive Health Matters, 24(47), 18–26.
Kramouzian, F.M. (2024). Human traffickers are enslaving more people due to the migration crisis! Abtab news. https://www.abtaab.ir/?p=4259.
Page, S. E. (2007). The Difference: How the Power of Diversity Creates Better Groups, Firms, Schools, and Societies. Princeton University Press.
Suárez-Orozco, C., Rhodes, J., & Milburn, M. (2008). Unraveling the Immigrant Paradox. Youth & Society, 39(4), 426–458.
UNICEF. (2019). Child Migration and Displacement. [https://www.unicef.org/migration].
UNHCR. (2021). Global Trends: Forced Displacement in 2020.
Vertovec, S. (2007). Super-diversity and its implications. Ethnic and Racial Studies, 30(6), 1024–1054.