تاریخ انتشار :

آیا ١۶ مهر جشن مهرگان است یا یکم مهر؟

مهرگان، در درازای تاریخ شاید دومین جشن بزرگ ایرانیان پس از نوروز بوده است. گروهی جشن سده را که همانا به فرمان کشیدن آتش با اندیشه‌ی ایرانیان را دومین جشن بزرگ ایرانیان می دانند. برای برگزاری جشن مهرگان، ریشه‌های طبیعی، تاریخی، استوره‌شناسی، اخترشناختی و آیینی بر شمرده‌اند. پردیسی نیز در شاهنامه آنجا که درباره فریدون و پیروزی کاوه آهنگر بر ضحاک “بیوِراسب” سخن می‌گوید به برگزاری جشن مهرگان در «سَرِ مهرماه» اشاره می‌کند. با گسترش آیین مهر در ایران و در تاثیر باورهای مهری، تا پایان دوره هخامنشی و شاید تا پایان دوره اشکانی، جشن ویژه مهر یا میترا “میتراکانا” در آغاز مهرماه برگزار می‌شده است. 

چنان‌که نوروز در نخستین روز از بهار، برابر با «تراز بهاری» برگزار می‌شود، جشن مهرگان “میتراکانا” نیز در تراز دوم یا تراز پاییزی برگزار می‌شده است؛ به‌سخن دیگر درسال خورشیدیِ زاستاری ، پس از بهار و تابستان که هر یک دارای سه ماه ۳۱ روزه هستند، به‌ هنگام‌ تراز پاییزی ” زمان روز و شب‌ برابر است” می‌رسیم که بر این بنیان اخترشناختی، روز برگزاری جشن مهرگان، یکم مهرماه بوده است. گویند که در زمان ساسانیان برای هر روز ماه یک نام گذاردند و چنانچه نام ماه و نام روز یکی می شد آنروز را جشن می گرفتند. از همین روی ۱۶ مهرماه که روز مهر نام گذاری شده بود را جشن مهرگان نهادند، پس از ۳۱ روز شدن ۶ ماه نخست سال در گاهشمار خیامی، گروهی جشن مهرگان را ۶ روز پَس کشیدند و دهم مهر دانستند. جشن هایی که موبدان زرتشتی در زمان ساسانیان به آن پرداختند جشنهای دینی و «آیینی» هستند و جشن خرَدمندانه و « گاهانی» نیستند. مهرگان «روز مهر ایرانی» و «جشن مهرورزان» است. مهر همواره بر پیمان و پیمان‌داری استوار است. مهر در اوستای‌نو!! ایزد فروغ و روشنایی و پیمان‌شناسی است. به‌گزارش بندهش، مَشی و مَشیانه “مهری و مهریانه” یا نخستن مرد و زن نیز در باورهای ایرانی در مهرماه و مهر روز “هنگام جشن مهرگان” از تخمه کیومرث از زمین بروییدند و به‌هم پیچیدند و در آغاز گیاه‌پیکر بودند و سپس مردم‌پیکر شدند.