مزایای کشاورزی شهری برای محیط زیست

   نویسنده: دکتر امید نوری-پژوهشگر و استادیار دانشگاه شهید بهشتی

 

      از مزایایی که کشاورزی شهری برای محیط­ زیست شهری به ­همراه دارد و خصوصاً در اجرای بام سبز و باغ­های عمودی بسیار مشهود است، مدیریت اصلاح شده بارش­های طوفانی، کاهش اثرات جزیره گرمایی، بهبود کیفیت هوا، افزایش تنوع زیستی و عایق­ سازی صوتی می ­­باشد.

    ۱- مدیریت اصلاح شده بارش­ های طوفانی شهری

      بارش ­های طوفانی شهری آبی است که در طول بارش از سطوحی نظیر: سقف­ ها، خیابان ­های سنگ­ فرش­ شده، بزرگراه­ ها و پارکینگ­ ها جاری می ­­شود. در اغلب موارد، آبی است که درصورتی ­که سطوح ساخته و یا سنگفرش نشده باشند، جذب خاک خواهند شد. داشتن سطوح غیر قابل نفوذ فراوان در فضاهای شهری، مشکلات فراوانی را هم از نظر کیفیت و هم از لحاظ کمیت آب ایجاد می­ کند. زیرساخت ­های شهری باید توان مدیریت بارش­ های طوفانی را داشته باشند. بارش­ های طوفانی هدایت نشده شهری معمولاً حاوی مواد سمی، ترکیبات آلی و عامل­ های بیماری ویروسی و باکتریایی هستند. آب حاصل از این­گونه بارش­ ها، برای آشامیدن و حتی شنا کردن نیز مناسب نیست و یکی از عوامل آلودگی آب­های شهری محسوب می­ شود. بام­ های سبز نوع خاصی از کشاورزی شهری هستند که با مدیریت اصلاح شده بارش­ های طوفانی همراه شده است. بام­ های سبز باعث کاهش رواناب­ های سطحی از طریق بهبود نسبت نفوذ می ­­شود. بام­ های سبز به­ عنوان مؤثرترین راه­ حل مبارزه با رواناب ­های شهری ناشی از سطوح غیر قابل نفوذ مطرح شده­ اند. در واقع، ۷۰ تا ۱۰۰ درصد بارش­ های طوفانی شهری که برروی بام­های سبز می­ ریزد می­تواند از طریق این سطوح در فصل تابستان جذب شده و این مقدار به ۴۰ تا ۵۰ درصد در فصل زمستان می ­رسد. با وجود این گونه بام­های سبز، وقوع هرگونه رواناب ناشی از بارش­ های طوفانی برای چندین ساعت به تأخیر می­افتد و احتمال بروز سیلاب­ های برق ­­آسا کاهش می ­یابد. از مزایای مدیریت اصلاح شده بارش­ های طوفانی شهری، صرفه­ جویی­ های اقتصادی برای شهرداری ­­ها است. در گزارشی در تورنتو نشان داده شده است که تنها اگر ۶ درصد سقف­ها سبز شوند، توانایی ذخیره بیش از ۶/۳ میلیون متر مکعب در سال آب ناشی از بارش ­های طوفانی وجود دارد که در صورت امکان ذخیره آن درآمدی برابر ۶۰ میلیون دلار خواهد داشت. بام­ های سبز همچنین، آلودگی­ های زیست­­ محیطی آبراه­ های محلی را به ­دلیل بهبود کیفیت رواناب­ های شهری کاهش می دهد؛ چراکه آلودگی­ ها توسط مواد موجود در بام­ های سبز جذب می­ شود. در نهایت، بام­ های سبز با کاهش رواناب ناشی از بارش ­های طوفانی، ریسک سرریز شدن فاضلاب­ ها، روان شدن سیلاب­ ها و همچنین فرسایش ناشی از رواناب­ ها را کاهش می­ دهد.

   ۲- کاهش اثرات جزیره گرمایی شهری

      منفعت دیگر زیست­ محیطی کشاورزی شهری، کاهش اثرات جزیره گرمایی شهری است. اثر جزیره گرمایی شهری زمانی اتفاق می­افتد که محدوده کلان­شهرها به­ صورت قابل ملاحظه­ ای گرم­تر از محوطه اطراف­شان گردند. در روزهای گرم و شب­ها، دمای مراکز شهرها می­­تواند ۲ تا ۶ درجه گرم­تر از محوطه اطراف باشد. دلایل متعددی برای بروز چنین پدیده­ ای وجود دارد، یکی از این دلایل، جایگزین شدن آسفالت و بتن در جاده ­ها، ساختمان­ ها و دیگر ساختارهای لازم برای اسکان جمعیت در حال رشد، به­ جای فضاهای سبز است. پیامدهای اثرات جزیره گرمایی شهری خصوصاً در ساعات پیک گرما، افزایش تقاضای انرژی برای خنک ­کردن توسط دستگاه­های تهویه هوا و یخچال­ ها می­ باشد که منجربه آلودگی هوا می ­شود. پیامد دیگر، افزایش بیماری­ های ناشی از گرما نظیر گرمازدگی می ­­باشد. کشاورزی شهری از جمله بام­ های سبز و باغ­های عمودی، اثرات جزیره گرمایی شهری را با کاهش فضاهای تیره که گرما را جذب می­ کند، می­ کاهد. به­ جای اینکه چنین سطوح ساختمانی بتنی، اشعه­ های خورشیدی را جذب کرده و به انرژی گرمایی تبدیل کند، بام ­های سبز و باغ­ های عمودی سبب می­ شود که اغلب تشعشع خورشیدی از طریق پوشش گیاهی جذب شده و برای فتوسنتز به­ کار برده شود. پوشش گیاهی ایجاد شده، بازتاب انرژی خورشیدی به محیط اطراف را محدود کرده و درنتیجه از افزایش دما ممانعت می­ کند. به­ عنوان مثال، در تورنتو پیشنهاد شده است که با ایجاد تنها ۶ درصد پوشش گیاهی، ۱ تا ۲ درجه سانتی­گراد کاهش در اثرات جزیره گرمایی مشاهده خواهد شد.

   ۳- بهبود کیفیت هوا

      در صورتی ­که کشاورزی شهری به ­صورت مناسبی برنامه ­­ریزی و با طراحی­ های شهری یکپارچه شده باشد، می­ تواند آرامش شهروندان را فراهم کند. فضاهای سبز اطراف بلوک­های آپارتمانی و خانه­ ها، به بهبود شرایط آب و هوایی کمک می­ کند، چراکه فضاهای سبز می­ تواند رطوبت را افزایش داده، دمای هوا را بکاهد و رایحه مطبوعی را در شهر ایجاد کند؛ گرد و خاک­ها و گازهای ناشی از هوای آلوده را از طریق شاخ و برگ گیاهان و درختان جذب کند؛ سرعت باد را شکسته و حائل تشعشعات خورشیدی شده و سایه ایجاد کند. شهر قاهره یک نمونه خوب است، جایی ­که آلودگی هوا تا سطح خطرناکی اوج می­گرفت. برای رفع چنین مشکلی، افزایش سطح فضای سبز شهری در اولویت­ های اساسی سیاست­ های شهر قرار گرفت. مسئولیت برنامه­ ریزی و مراقبت از درختان کاشته شده در کانال­های قدیمی قاهره برعهده انجمنی در شهر گذارده شد. نمونه دیگر شهر سوفیا، پایتخت بلغارستان است که کشت مواد غذایی در اطراف خانه ­ها، سواحل رودخانه­ ها و دیگر فضاهای خالی شهر منجر به افزایش محصولات نباتی و بهبود میکرو اقلیم شهر گشته است. علاوه ­بر اینکه بام­ های سبز دمای داخل و خارج را خنک ­تر نگه می ­دارد، دارای منافع غیر مستقیم بهبود کیفیت هوا نیز می ­باشد. کاهش تقاضای انرژی می­ تواند منجر به سوزاندن زغال ­­سنگ کمتر در نیروگاه ­های تولید انرژی و در نتیجه تصاعد مواد شیمیایی کمتر در هوا شود. کاهش تصاعد مواد شیمیایی نیز سبب کاهش دود می­ شود. مطالعه­ ای نشان داده است که با پوشش ۶ درصدی بام­ های سبز، سالانه ۵۶/۱ مگاتن کاهش تصاعد گازهای گلخانه­ ای به­ طور مستقیم از ساختمان­ ها و ۶۲/۰ مگاتن به ­طور غیر مسقیم از کاهش اثرات جزیره گرمایی خواهیم داشت. کشاورزی شهری همچنین باعث بهبود کیفیت هوا از طریق حذف آلاینده­ های هوا نظیر مواد شیمیایی و مواد آلرژی­ زا نظیر گرده­ ها می­­ شود. این بهبود کیفیت هوا با کاهش اثرات جزیره گرمایی مرتبط است. مطالعه انجام شده نشان داده است که با پوشش ۶ درصد بام سبز، بین ۵ تا ۱۰ درصد از وارونگی هوا در سال کاسته می ­­شود. هرگونه باغ یا پوشش گیاهی که بر روی زمین یا روی سقف اجرا شده باشد، هوایی را که از میان آنها عبور می­ کند تهویه کرده و کیفیت آنها را بهبود می ­بخشد. به­ عنوان مثال، یک مترمربع از بام چمن­ کاری شده، می­ تواند سالانه ۲/۰ کیلوگرم ذرات معلق را حذف کند. علاوه ­بر این، فرآیند فتوسنتز گیاهان، برای حیوانات و انسان مواد غذایی و اکسیژن تهیه می­­ کند.

   ۴- افزایش تنوع زیستی

      هم ­اکنون، تمایل به سمت تولید مواد غذایی خاصی در کشاورزی است که باعث افت شدیدی در تنوع زیستی چه در بخش کشاورزی و چه در بخش دام شده است. احیای تنوع زیستی یکی از مزایای مهم زیست ­­محیطی حاصل از کشاورزی شهری است. کشاورزی شهری با تولید محصولات متنوع می ­تواند اثر متقابلی بر روی تولید محصولات خاص داشته باشد. علاوه­ بر آن، کشاورزی شهری به حفظ گونه مورد تهدید یا کمیاب میوه­ ها، سبزیجات، گل­ها و درختچه ­ها کمک می­ کند. کشاورزی شهری می ­تواند با دو روش به ارتقای تنوع زیستی کمک کند. اول اینکه، باعث تولید مستمر میوه­ ها و سبزیجات کمیابی می ­شود که با شرایط محلی انطباق دارند. تکنولوژی ­های جدید گونه ­هایی را رواج داده­ اند که مطابق میل بازار و مقتضیات تجارت بین­ المللی می­ باشد. مثلاً در بریتانیا هزاران گونه سیب محلی وجود دارد، اما فقط چند گونه آن برای تجارت در محدوده جامعه اروپا تولید می­ شود. دوم اینکه، تنوع محصولات و زمین­های زراعی محدوده شهرها گونه­ های بیشتری از پرندگان و حیوانات را جذب می­ نمایند.

   ۵- عایق­ سازی صوتی

      آلودگی صوتی فضاهای شهری معمولاً به ­دلیل افزایش تراکم، ترافیک سنگین و فراوانی سطوح سخت رایج می­ باشد. کشاورزی شهری خصوصاً بام ­های سبز و باغ­های عمودی در کاهش آلودگی صوتی فضاهای شهری بسیار مؤثر هستند. این کاهش صدا به ­دلیل جذب امواج صوتی از طریق خاک و گیاهان است.